Ad gloriam omnium sanctorum, de quibus hodierna die sancta solemnizat Mater Ecclesia haec ipsa verba rationabiliter dicuntur, quia ipsi aeternaliter beati ex suavissima Dei visione assurgunt ad laudandum, gloriandum et benedicendum Deum optimum super dicentes illud Apoc. VII.: Benedictio et claritas et sapientia et gratiarumactio, honor, virtus et fortitudo Deo nostro in saecula saeculorum. Amen. (Apc 7,12) Et hoc est, quod dicit Ps.: Beati, qui habitant in domo tua, Domine, in saecula saeculorum laudabunt te. (Ps 83,5) Ideo et nos ad illud exhortantes dicunt: Laudem dicite Deo nostro omnes sancti eius, quia etiam Ecclesia militans debet se conformare triumphanti. Ideo et nos viatores debemus Deum nostrum laudare propter quinque, scilicet:

Primo propter excitandum affectum Secundo propter elevandum intellectum Tertio propter retrahendum affectum Quarto propter exhibendum debitum Quinto propter provocandum proximum.

Primo dixi, quod Deum debemus nos viatores laudare ad excitandum interiorem affectum. Affectus enim noster est tardus ad laudandum Deum ex unione animae ad corpus. Iuxta illud [os 101. c. 01.] Sap. IX.: Corpus quod corrumpitur aggravat animam. (Sap 9,15). Ideo debet exerceri in Dei laude, ut incalescat. Ps.: Sicut adipe et pinguedine repleatur anima mea (Ps 62,5), ut sicut de pleno vase fit eructuatio [sic!], ita ab anima repleta devotione et Dei dulcedine procedit laus. Ideo subdit: Et labiis exultationis laudabit os meum. (Ps 62,6) Non igitur potest esse devotio in corde, quin quandoque non prorumpat in voce. Iuxta illud Matthei. XII.: Ex abundantia cordis os loquitur. (Mt 12,34)

Secundo Deum debemus laudare ad elevandum in Deum intellectum nostrum. Nam per divinam laudem homo per intellectum et affectum ascendit in Deum. Unde Ps.: Sacrificium laudis honorificabit me. (Ps 49,23) Cuius ratio est, quia nemo offert Deo sacrificium laudis, qui malus est. Quia nemo Deum laudat, quandocumque clamet, qui malus est. Si enim laudat et bene vivit, bonus est et laudat Deum. Et in ipsius laude cognoscit iter salutis ad Christum, ideo subdit Ps.: Illic, id est in laude mea, quae est iter ad Deum ostendam illi salutare meum (Ps 49,23), id est Christum. Alius non est speciosa laus in ore peccatoris.

Tertio Deum nostrum, Deum verum debemus laudare propter retrahendum affectum laudantis a contrariis. Pro hoc enim, quod homo Deum laudat, elevatur in ipsum, et sic retrahitur ab his, quae sunt contra Deum, ut fixius inhaereat ei, quem laudat, sicut freno dirigitur equum, ne erret. Unde Esaiae XLVIII.: Laude mea infrenabo te, ne intereas. (Is 48,9) Retrahit enim Deus hominem laude sua ab his, quae sunt contra ipsum his tribus, videlicet: Primo beneficiis consolationum sanitatum et rex terrenarum. Secundo flagellis, scilicet dolore aegritudinum, terrore comminationum et amissionem bonorum temporalium. Tertio custodiis angelorum, qui nobiscum iunguntur in Dei laude secundum illud Ps.: Praevenerunt principes, id est angeli coniuncti psallentibus. (Ps 67,26)

Quarto Deum debemus laudare in terris, sicut faciunt sancti in caelis propter exhibendum debitum Deo obsequium, ut homo ei serviat secundum totum, quod habet a Deo in corpore, videlicet et anima laudando. Esa. LXIII.: Miserationum Domini recordabor [os 101. c. 02.] laudem Domini super omnibus, quae reddidit nobis (Is 63,7), quasi diceret misericordias Domini mente revolvam et laudabo eum super omnibus mihi collatis. Et super omnibus malis mihi indultis.

Quinto Deum debemus laudare propter proximum provocandum ad Dei laudem, ut gaudeant cum gaudentibus et fleant cum flentibus. Nam laus oris prodest etiam audientibus inquantum provocantur ad laudandum Deum. Unde Ps.: In Domino laudabitur anima mea, audiant mansueti et laetentur. (Ps 33,3) Igitur charissimi magnificate Dominum mecum et exaltemus nomen eius in idipsum clamantes quoque ad excelsum caelum fratribus nostris sanctis dicentes: Laudem dicite Deo nostro omnes sancti eius, qui timetis Deum pusilli et magni, qui estis fratres nostri, licet vos iam beati. Unde ex praetactis thematis verbis ad gloriosam solemnitatem huius diei tria notemus salutis documenta gratia Dei auxiliante declaranda, scilicet:

Primo laudationem Dei devotam, ibi: Laudem dicite Deo nostro Secundo exultationem sanctorum plenam, ibi: omnes sancti, qui timetis Deum Tertio multiplicationem sanctorum copiosam, ibi: pusilli et magni.

Primum siquidem documentum salutis declarandum notemus ex praemissis verbis thematis Dei vivi laudationem devotam, cum dicitur: Laudem dicite Deo. Nam ad laudem suam obligavit Deus magnus omnem creaturam iuxta modulum suum, et hoc ex dono bonitatis suae, quo eis creavit et decenter dotavit. Ad cuius quidem documenti intelligentiam tria nobis sunt investiganda, scilicet:

Primum, utrum Deus magnus sit vere laudandus Secundum, utrum in futuro sit voce laudandus Tertium, cur Deus excelsus ab omnibus perfecte sit laudandus.

Primum investigandum dixi, utrum Deus magnus vere sit laudandus. Circa hanc quaestionem dixerunt quidam, quod Deus Omnipotens non sit ab aliqua creatura laudandus. Rationem cuius dicunt [os 101. c. 03.] talem, quia dicit Philosophus : Optimorum non est laus, sed aliquid maius vel melius laude. Sed Deus est optimorum optimum, ergo ei non debetur laus, sed aliquid maius laude. Hinc Ecci. XLIII.: Maior est enim omni laude. (Sir 43,33) Et Ps.: Laudate eum secundum multitudinem magnitudinis eius. (Ps 150,2)

Scilicet eius magnitudo est infinita. Creatura vero est finita, ergo a creatura Deo non debetur laus Ad quod respondet Rainerius , quod in Deo duo possumus considerare, scilicet suam entitatem et nostram utilitatem. Primo enim in Deo possumus considerare suam entitatem, quae est incomprehensibilis et ineffabilis, et sic est maior omni laude non solum humana, sed et angelica. Quia qualicumque laude laudetur illa summa maiestas deitatis, semper adhuc infinities maiori laude est digna. Et sic ei debetur laus maior, videlicet reverentia et honor latriae. Unde in Psalmo Hieronymi dicitur loco te decet hymnus: Tibi silet laus Deus, scilicet quantum ad tuam entitatem, et tibi reddetur votum in Hierusalem (Ps 65,1), scilicet quantum ad nostram utilitatem. Et ideo quantum ad hoc Deus vere est laudandus ab omnibus, quod probemus quadrupliciter, scilicet:

Primo scriptura Secundo natura Tertio figura Quarto iactura.

Primo inquam, quod Deus altissimus vere est laudandus probemus scriptura. Deut. XXVI.: Quas creavit in laudem et nomen et gloriam suam, ut sis populus sanctus. (Dt 26,19) Et Esa. XLIII.: Populum istum formavi, laudem meam narrabit. (Is 43,21) Et Ps.: Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus eius in ore meo. (Ps 33,2) Idem: Magnificate Dominum mecum et exaltemus nomen eius in idipsum. (Ps 33,4) Iterum: Magnus Dominus et laudabilis nimis, in civitate Dei nostri. (Ps 47,2) Et iterum: Lauda, anima mea Dominum, laudabo Dominum in vita mea, psallam Deo meo, quamdiu fuero. (Ps 145,2) Et Dan. III.: Benedictus es, Domine Deus patrum nostrorum et laudabilis et gloriosus in saecula. (Dn 3,56) [os 101. c. 04.] Et tota Sacra Scriptura clamat Dominum Deum laude dignum.

Secundo etiam probemus natura, quod Deus excelsus sit vere laudandus, quia omnium naturam caelestium et terrestrium ipse condidit. Ioh. I.: Omnia per ipsum facta sunt, quam incomprehensibili sapientia sua diversificavit. De quibus Iob XXXVIII: Quis posuit in visceribus hominis sapientiam vel quis dedit gallo intelligentiam, quis enarravit caelorum rationem et concentum caeli, quis dormire faciet et ibi multarum rerum naturas admirans? (Iob 38,36 sqq) Quia rationem non potest homo comprehendere eorum, quae valde bona sunt. Iuxta illud Gen. I.: Vidit Deus cuncta, quae fecerat et erant valde bona. (Gn 1,31) Sed omnia creata sicut a te non sunt maxime irrationabilia, ita non sunt secundum se laudanda. Quia dicit Philosophus, quod natura nec laudamur nec vituperamur, sed eorum creator in eis est laudandus, tamquam artifex in effectu. Et ideo ad magni Dei laudem invitamus caelum, terram, aquam, ignem, Solem, Lunam, ut laudent Deum. Quae secundum Lyram absolute Deum non laudant, exquo sunt inanimata, tamen dicuntur Deum laudare inquantum perficiunt ea, ad quae ordinata sunt, vel inquantum sunt materia nobis ad laudandum Deum Omnipotentem. O Deus Excelse! O invicte potentiae, quam magnus es et quam laudabilis in tuis factis! O Deus pie, certe multo laudabilior in teipso, qui es totus suavis, dulcis et aeterna vita sanctorum.

Tertio, quod Deus excelsus sit vere laudandus probemus figura. Nam dicit sanctus Thomas, quod in Veteri Lege proponebantur figurae tantum sine rebus figuratis. In Nova vero Lege res, tamen cum figuris, sicut corpus Christi sub alia tamen specie. In patria vero erunt res sine figuris, quia tunc videbimus, sicut est. Modo status Novi Testamenti est figura patriae caelestis, sed quia in Novo Testamento hoc est opus fidelium, potissime clericorum et religiosum, ut Deum die ac nocte laudemus. Et ad hoc sunt Institutae Decimae, oblationes et elemosynae, ut auxilio illorum laus Dei non deficiat de ore ipsorum. Ipsi vero in certis horis [os 101. c. 05.] canonicis Deum pro se et pro omnibus laudant dicendo in matutinis: Domine, labia mea aperies et os meum annunciabit laudem tuam. Tandem invitatorum: Regem martyrum Dominum venite, adoremus! Et tandem ad Dei laudem invitant caelum, terram et omnia, quae in eis sunt, angelos, homines rationales et res insensibiles dicendo: Laudate Dominum de caelis etc ad significandum, quod in caelo perennis [editio: perhennis] laus est sanctorum. Unde Bernardus: Discamus Deum laudare in terris, quod quandoque facturi sumus in caelis.

Quarto, quod Deus omnium sit vere laudandus probemus iactura. Tanta enim est iactura et damnum Deum non laudantium hic, quod numquam laudabunt in patria, sed in inferno ululando maledicent se, diabolum et Deum laude dignum. Iuxta illud: Maledicunt regni suo et Deo viventi. Salvandi vero incipiunt hoc laudem Dei et numquam tandem cessabunt ab ea, quia dicit ű Laudem dicere est bene vivere. Ecci XV. Non est speciosa laus in ore peccatoris (Sir 15,9), haec est Deo accepta hostia, haec Dei laus super sacrificia. Unde Ps.: Numquam carnes taurorum manducabo aut sanguinem hircorum potabo? (Ps 49,13) Si esuriero, non dicant tibi meae sunt omnes fere silvarum iumenta in montibus et boves. Et sequitur: Immola Deo sacrificium laudis et redde altissimo vota tua. (Ps 49,14) Hic est, quod sancti viri viva [editio: vita] voce et Deum laudabant et alios ad hoc incitabant. Sicut legitur de beato Francisco in antiphona: Laudans laudare monuit, laus illi semper affuit. Laus inquam Salvatoris invitat aves, bestias et creaturas alias ad laudem conditoris. Cuius rationem dicit Augustinus dicens: Ipse Deus, qui est omnia in omnibus, finis erit desideriorum nostrorum, qui sine fine videbitur, sine fastidio amabitur, sine fatigatione laudabitur. Hoc munus, hic affectus, hic actus procul dubio erit omnibus, sicut vita aeterna communis est omnibus. Idem [Augustinus] : Vere felix esset, qui posset divinae laudi semper [os 101. c. 06.] insistere.

Secundum investigandum, utrum in futuro Deus sit voce laudandus, an solum mente. Ad quod respondet sanctus doctor Bonaventura, quod super hoc non habetur certitudo, nec per auctoritates, nec per rationes cogentes, cum utraque pars sit probabilis et utraque pars teneatur a diversis. Quidam enim dicunt, quod in caelo empyreo non erit laus vocalis, sed mentalis tam ab angelis, quam ab animabus beatis. Tum quia non competit locatis in caelo empyreo, quia ibi vocem non possunt formare. Nam vox sic formatur, quod pulmo attrahit aerem et attractum dirigit ad vocalem arteriam, et inde ad guttur et palatum, tandem mediante lingua formatur et in aerem emittitur. In caelo vero empyreo non erit aer, nullus certe sonus potest esse, nisi in aere. Et sic videtur, quod ibi non erit vox, nec laus vocalis. Tum quia tanta erit mentalis laus, quod vocalis locum non habebit. Hinc dicit: Clama ergo voce, si est homo, qui audiat hoc. Sed quia audit Deus, ergo benedic, id est lauda anima mea Dominum. Et si quamquam vocalis laus exprimitur in Sacra Scriptura ad mentalem laudem est referenda, sicut dicitur Esa. VI., quod angeli clamant: sanctus, sanctus, sanctus. (Is 6,3) Similiter in Passione angeli non cessant una voce dicentes: sanctus etc. (Cf Apc 4,8) Et tamen angeli non habent pulmonem, nec os, nec linguam, quibus vocem formarent. Quandocumque vero angeli monstrati sunt laudare vocaliter, hoc fuit per imaginariam visionem. Unde Gregorius: Laus angelorum est in ipsa admiratione contemplationis. Sed quia angeli dum ministrant, aliquas revelationes interdum corpora assumunt et per illa loquuntur ad nostrum solacium [editio: solocium]. Aliis autem magis placet, quod in patria erit laus vocalis, quod probemus tripliciter, scilicet:

Primo auctoritatibus Secundo rationibus Tertio revelationibus.

Primo quidem quod in patria erit laus vocalis [os 101. c. 07.], id est, quod Deus voce a beatis hominibus laudabitur probemus auctoritatibus. Dicit enim Ps.: Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus eius in ore meo. (Ps 33,2) Dicit: semper, id est hic et in futuro. Idem: Exultationes Dei in gutture eorum. (Ps 149,6) dicit, quod in patria vocali laude laudabunt Deum beati. Iuxta illud Esa. LI.: Gaudium et laetitia invenietur in ea gartiarumactio ex vox laudis. (Is 51,3)

Secundo, quod in patria erit vox laudis probemus rationibus, et hoc quantum ad homines, qui habent ad id instrumenta, et hoc primo ratione perfectionis universi. Sicut enim erunt creaturae insensibiles, ut caelum, terra, quae laudabunt Deum suum solum esse suo, et erunt creaturae rationales, sicut angeli, qui laudabunt Deum suum solummodo mente. Ita etiam erunt creaturae, sicut homines beati, qui laudabunt Deum mente et voce. Ut sic non solum animus laudet Deum, verumetiam lingua et totus homo feratur in divinam laudem. Et si quaeratur, quomodo hoc fieri possit, dicunt doctores, quod illa vocis formatio non erit per aeris aspirationem et respirationem, sed quasi naturaliter erit beatis complantata haec vocis formatio. Vel quod caelum empyreum ita deserviat corporibus gloriosis ad formationem vocis, sicut modo aer iste corporibus non gloriosis secundum immensam potestatis divinae sapientiam. Secundo hoc idem probemus ratione creationis. Dicit enim Philosophus , quod Deus et natura non faciunt frustra, sed Deus et natura dedit homini linguam ad se laudandum cum illa. Ergo videtur, quod suos non privabit ea, quin potius remunerabit. Nam si aliorum membrorum officio non privabit, ergo nec officio linguae. Beati certe oculis videbunt, auribus audient, naribus sentient, pedibus possunt ambulare, manibus tangere, quare ergo lingua non clamare. Pro qua est sciendum, quod lingua data est homini propter quattuor, scilicet:

Primo ad exprimendum Secundo ad erudiendum Tertio ad consolandum [os 101. c. 08.] Quarto ad Deum laudandum.

Primo dixi, quod lingua est data homini ad mentis conceptum exprimendum. Unde Augustinus : Verba propterea sunt instituta non per quae homines se invicem fallant, sed per quae unusquisque in notitiam cogitationes suas proferat. Hinc Philosophus : Voces sunt signa earum passionum, quae sunt in anima. Et quoad istud officium lingua in patria non erit necessaria, quia manifesta erunt omnium corda. I. Cor. IV.: Illuminabit abscondita tenebrarum (I. Cor 4,5), scilicet quoad manifestationem cordium reproborum. Et manifestabit consilia cordium, quoad manifestationem cordium electorum. Hinc Augustinus : Tunc conscientia nostra penetratur et mens uniuscuiusque alterius ab oculis non absconditur, scilicet si beatus voluerit.

Secundo lingua data est homini ad erudiendum. Esa. IV.: Dominus dedit mihi linguam eruditam vel scientiam sustentare eum, qui lapsus est in verbo. (Is 50,4) Nec quoad istud officium lingua erit necessaria, quia omnes erunt sapientes et docti. Iuxta illud Hiere. XXXI.: Non docebit ultra vir proximum suum dicens: Cognosce Dominum, omnes eum cognoscent a minimo usque ad maximum. (Ier 31,34) No profecto quis interrogabit ab alio ibi dicens: Quis est Dominus Iesus, quae Beata Virgo, quis sanctus Petrus? Sed statim omnes cognoscent.

Tertio lingua data est homini ad consolandum dicendo: non tristeris etc. Unde Ecci XL.: Tibiae et psalterium dulcem faciunt melodiam super utroque lingua suavis (Sir 40,21), scilicet ad consolandum. Et nec quoad hoc officium erit lingua necessaria in patria, quia omnes erunt consolati gaudentes et laeti. Esa. XXXV.: Gaudium et laetitiam obtinebunt, fugiet dolor et gemitus. (Is 35,10) Et Apoc. VI.: Absterget Deus omnem lacrimam ab oculis sanctorum, et non erit ultra clamor neque gemitus nec dolor.

Quarto lingua data est ad laudandum Deum. Ecci. LI.: Dedit mihi Dominus linguam et mercedem meam, et in ipsa laudabo eum. (Sir 51,30) Et Ps.: Exultabit lingua mea iustitiam tuam. (Ps 50,16) Et quoad istud officium [os 101. c. 09.] semper manebit. Et quod lingua, quae ad hoc officium remanebit, probemus tertio revelationibus. Nam Apoc. VII. sic fuit revelatum Iohanni: Vidi turbam magnam, quam dinumerare nemo poterat ex omnibus gentibus et tribubus et populis et linguis stantes ante thronum in conspectu Agni amicti stolis albis et palmae in manibus eorum, et clamabant voce magna dicentes: Salus Domino nostro, qui sedet super thronum et Agnum. (Apc 7,9-10) Et eiusdem XIX. c.: Vox de throno exivit dicens: Laudem dicite Deo nostro omnes sancti eius! Et qui timetis eum pusilli et magni. Et audivi quasi voces turbae magnae, et sicut vocem aquarum multarum, et sicut vocem tonitruorum multorum dicentium: alleluia. (Apc 19,5-6) Quoniam regnavit Dominus Deus noster Omnipotens, gaudeamus et exultemus et demus gloriam ei. Unde dicit Remigius, quod tunc cessabunt omnes linguae, sed tantum remanebit Hebraica, quae creditur fuisse prima. Iuxta illud Sopho. III.: Quia nunc reddam populis labium electum, ut invocent omnes in nomine Domini. (So 3,9) Alii autem dicunt et melius, quod omnium nationum linguas scient et per quam volunt, laudabunt Deum suum. Iuxta illud Apoc. VII.: Vidi turbam magnam ex omnibus gentibus tribubus et linguis. (Apc 7,9)

O quam felix populus! O quam beata natio! O quam benedictus homo, qui custodit linguam suam a malis, quae aeternaliter Deus est laudaturus! O quam dulcem cantum ibi formabit quilibet, et uniuscuiusque vox sine obstaculo audietur! Incipiet enim Christus homo, cuius vocem audientes omnes electi dicent: Sonet vox tua in auribus meis! Vox enim tua dulcis et facies tua decora nimis. (Ct 2,14) Deinde Beata Virgo dicens: Magnificate Dominum mecum et exaltemus nomen eius. (Ps 33,4) Deinde omnes dicentes: Magnus Dominus et laudabilis nimis in civitate Dei. (Ps 47,2) Unde Bernardus: O quam gloriosum est regnum, in quo convenient ad laudandum et glorificandum eum, qui est Rex regum et Dominus dominantium.

Tertium investigandum, cur Deus excelsus sit perfecte laudandus. Respondetur [os 101. c. 10.], quod propter duo, scilicet:

Primo propter suum nobilissimum obiectum Secundo propter suum perfectissimum effectum.

Primo inquam Deus ab omnibus perfecte est laudandus propter suum nobilissimum obiectum, id est propter suam suavissimam et optimam essentiam, in qua est omnis boni et delectationis origo. Unde Anselmus ad diligendum et laudandum Deum sic hortatur: Excitare - ait - nunc, anima mea et erige totum intellectum, et cogita, quantum potes! Si enim praedicta delectabilia sunt, cogita et quale et quantum sit bonum illud, quod continet iocunditatem omnium bonorum. Non quale in rebus creatis sumus experti, sed tanto differentius, quanto creator a creatura. Si enim bona est vita creata, quantum est bona creatrix. Si amabilis est scientia et sapientia in cognitione rerum conditarum, quam amabilis est sapientia, quae omnia condidit ex nihilo. Deinde si multae et magnae sunt delectationes in rebus delectabilibus, qualis et quanta est delectatio in illo, qui fecit illa delectabilia. Qui illo bono fruitur, quid illi erit et quid illi non erit? Certe quicquid volet, erit et quod nolet esse, non erit. Illi quippe erunt bona corporis et animae, qualia nec oculus vidit, nec auris audivit, nec cor cogitavit. Quid per multa vagaris, o homo, quaerendo bona animae et corporis tui? Ama unum bonum, in quo sunt omnia et sufficit, desidera unum bonum, quod est one bonum, et satis est. Quid enim desideras, caro mea, ibi est: quicquid amas, quicquid desideras. Haec ille.

Secundo quoque Deus est laudandus propter suum perfectissimum effectum, id est propter creationem, dotationem et gubernationem universi, in quo nullus defectus, sed omnia ordinavit optime ita, quod nihil ultra addi possit. Quae omnia singillatim considerantes extollent voces cum maxima mentis admiratione et dicent illud I. Thi. I.: Regi saeculorum immortali et invisibili, soli Deo honor et gloria in saecula saeculorum. (I Tim 1,17) Quia tu es, qui omnia tam pulchre, tam nobiliter ordinasti [os 101. c. 11.] me quoque ad tuam imaginem et similitudinem sine meis meritis creasti. Tu me nutristi, tu custodisti, tu instruxisti, tu peccatam remisisti, tu gratiam tuam dedisti, tu pro me mori voluisti, tu me beatificasti, tu angelis me coaequasti, in anima et corpore glorificasti, tu filium Dei fecisti, et ecce tuam dulcissimam faciem mihi ostendisti. In cuius visione gaudeo, iocundor et exulto. In aeternum quoque tecum regno, ideo laudent te caeli et terra, mare et omnia opera tua. Amen. Sed et anima mea, cor et corpus laudem dicunt tibi cum omnibus sanctis tuis, pro quibus incarnatus laborasti, praedicasti, miracula fecisti, obprobria sustinuisti, vincula, flagella, spineam coronam et mortem.

Secundum itaque documentum notemus ex thematis verbis declarandum sanctorum exultationem plenam, cum dicitur: Omnes sancti eius, qui timetis eum, scilicet timore filiali et reverentiae, qui es sanctus timor. Ps.: Timor Domini sanctus permanet in saeculum saeculi. (Ps 18,10) Unde sanctorum exultatio erit plena ex omni parte, scilicet:

Primo ex parte superiori Secundo ex parte inferiori Tertio ex parte undique exteriori Quarto ex parte interiori

Primo dixi, quod sanctorum in beatitudine exulatio erit plena ex parte superiori de summi Dei suavi visione, qui tam dulciter intuebitur, quod nihil contra illum desideratur. Ps.: Satiabor, cum apparuerit gloria tua. (Ps 16,15) Et Augustinus : Ipse Deus erit finis desideriorum nostrorum. Hinc Esa. LX.: Tunc videbis et afflues et mirabitur et dilatabitur cor tuum. (Is 60,5) Hoc procul dubio desiderabant prophetae, apostoli et martyres. Ideo dicitur Iob XXXIII. ca.: Videbunt faciem eius in iubilo. (Cf Iob 33,26) Et Esa. XXXIII.: Regem in decore suo videbunt. (Is 33,17) Apoc. ultimo: Servi eius servient ei et videbunt faciem eius. (Cf Apc 22,3-4) optabat Philippus apostolus dicens Iohannis XIV.: Domine, ostende nobis Patrem et sufficit nobis. (Ioh 14,8) Hoc desiderant non solum homines [os 101. c. 12.], sed et ipsi angeli. I. Pet. I.: In quem desiderant angeli prospicere. (I Pt 1,12) Propter hanc visionem fuit Petrus crucifixus, Paulus capite truncatus, Bartholomaeus excoritatus, Stephanus lapidatus ac martyres passi ignes, vincula, flagella, carceres, bestias obprobria damna etc. O Deus aeterne, quantum bonum lucrabitur, qui tuam faciem videre merebitur! O Deus iuste, quantum damnum vice versa incurret, qui hac putatus fuerit, hoc profecto damnum maioris est ponderis, quam aeterna inferni flamma, unde et damnati dicuntur, quia multum damnificati.

Secundo sanctorum exultatio erit ex parte inferiori de aeternae pene evasione. Secundum enim Thomam et alios : Damnati non videbunt gloriam beatorum, sed bene beati poenam eorum. Esa. ultimo: Egredientur et videbunt cadavera eorum, qui praevaricati sunt in me. (Is 66,24) Videntes tamen ibi suos consanguineos puta patrem, matrem, fratres etc. Non dolebunt super ipsos, quia maior generatio iam audient, scilicet filiatio Dei, contra quem illi offenderunt.

Tertio exultatio sanctorum erit plena ex parte exteriori undique. Unde Augustinus ait: Tanta est pulchritudo iustitiae, tanta est iocunditas lucis aeternae, ut etiam si non liceret amplius in ea delectari, quam unius diei hora, propter hoc solum innumerabiles vitae huius dies pleni deliciis et affluentia bonorum temporalium, recte et merito dispicerentur. Tot igitur sunt gaudia, quot quilibet habet in se vel in aliis, et ea solius Dei notitia comprehendit, et illi, quos Dei misericordia infinita voluerit ea scire. Tantum namque gaudebit quisque de bono alterius, quantum de suo proprio, scilicet extensive. Id est de omnibus gaudebit, non tamen ita intense, id est ita suaviter, alius non esset maius gaudium Beatae Virginis, quam minimi salutati, quod est falsum. Quia licet gaudeat de omnibus operibus eius, quibus et quotiens procuravit cum filio, sed tum ipsa dulcius etc. Ideo dicit Augustinus , quod Deus praeparavit diligentibus se spe non attingitur, charitate non comprehenditur [os 101. c. 13.], desideria et vota transgreditur, acquiri potest, aestimari non potest. Ad idem dicit Bernardus: Merces sanctorum tam magna est, quod non potest mensurari, tam multa, quod non potest numerari, tam copiosa, quod non potest finiri, tam pretiosa, quod non potest aestimari. Nam ibi gaudebunt de pulchritudine caeli, de innovatione mundi, de naturarum cognitione.

Quarto exultatio sanctorum erit plena ex parte interiori videntes se anima et corpore gloriosos, fortes, immortales, splendidos, agiles, aeternos cives caeli, quin potius filios aeterni Dei ineffabiliter gaudent. Unde Augustinus : O caro, illam vitam amplecti debuisti, ubi vita sine morte, ubi iuventus sine senectute, ubi lux sine tenebris, ubi gaudium sine tristitia, ubi pax sine discordia, ubi voluntas sine iniuria, ubi regnum sine mutatione. Ideo o, salvanda anima, non sit tibi durum in istis paucis diebus afflictio poenitentiae, puta ieiunium, elemosyna, oratio vigiliae etc. propter tale bonum.

Tertium etiam documentum notemus ex thematis verbis multiplicationem sanctorum copiosam, cum dicitur: Pusilli et magni laudem dicite Deo. In beatitudine enim unus alium excedit, sicut stella differt a stella in claritate. Ideo sciendum est, quod in beatitudine duodecim sunt ordines beatorum.

Primus et infimus ordo beatorum in gloria est puerorum baptizatorum, qui non propriis meritis, sed merito passionis Christi benedicti sunt salvati. Ideo dicit Bonaventura , quod sicut aliqui, licet pauci propter excellentiam meritorum constituti sunt super choros angelorum, ut Virgo Beata, ita etiam quidam infra choros angelorum, ut pueri primo baptizati, qui non meruerunt in pugna, sicut alii homines aut angeli, de quibus dicitur Apoc. XII.: Factum est proelium magnum in caelo. (Apc 12,7) Michael et angeli eius pugnabant cum dracone, et isti pueri existentes infra choros angelorum laudant Deum cum isto suavi cantico dicentes: Gratias agimus tibi, optime [os 101. c. 14.] Creator, dulcis Redemptor, quia tam tempestive eduxisti nos de carnis carcere, quod contra istam tuam suavem divinitatem numquam aliquod actuale peccatum perpetravimus. O quam placidus, o quam suavis iste cantus, qui figuratus est Apoc. VII., ubi dicit Iohannes: Vocem quam audivi quasi citharoedorum citharizantium in citharis suis. (Apc 14,2) Et terra resonabat in voces eorum. Secundus ordo in beatitudine est inferior chorus angelorum, quorum officium est semper divinam essentiam contemplari, ac nos die noctuque custodire. Tertius ordo est ordo archangelorum, quorum officium est de arduis instruere, ut de nativitate Christi et factis eius ac prophetias revelare. Quartus ordo est virtutum, quorum officium est miracula facere. Quintus ordo est ordo potestatum, quorum officium est potestates daemonum arcere, ne tantum noceant, quantum cupiunt. Sextus ordo est ordo principatuum, quorum officium est provincias regere, docere etiam homines, ut exhibeant reverentiam unicuique secundum decentiam hominum. Septimus ordo est ordo damnationum, quorum officium est docere praelatos et dominos, quomodo subditos regant et dirigant. Octavus ordo est ordo thronorum, in quibus relucet rectitudo divi iudicii. Horum officium est veritatem Dei, quam ipsi a Deo accipiunt ad inferiores transfundere. Nonus ordo est Cherubin, id est pleni scientia, quorum officium est promovere homines ad divinam cognitionem, quia scientiae plenitudinem, quam ipsi a Deo accipiunt inferioribus transfundunt. Decimus ordo est Seraphin, id est in amore Dei ardentes, quorum officium est alios ad incendium divini amoris promovere et formam verae dilectionis tribuere. Undecimus ordo sive sedes est Dei Genetricis Mariae, quae exaltata est supra choros angelorum ratione dignitatis maternae, cuius officium est pro omnibus intercedere, quae est mediatrix inter Christum, filium suum et homines, quae totam caelestem [os 101. c. 15.] curiam laetificat. Duodecimus ordo sive status est Christi, Filii Dei Vivi, cuius officium est secundum humanitatem reconciliare peccatores Deo Patri et secundum divinitatem et humanitatem glorificare omnes. Iuxta illud Ioh. XVII.: Haec est vita aeterna, ut cognoscant te Deum Patrem et quem misisti, Iesum. (Ioh 17,3)

Modo homines omnes beati exceptis pueris baptizatis, ut praetactum est assumentur ad choros angelorum. Iuxta illud Matth. XXII.: Erunt homines, sicut angeli Dei. (Mt 22,30) Sed qui in quo choro collocentur, de hoc duplex est opinio. Nam tenent quidam sic, quod sicut in caelo sunt tres hierarchiae, et in qualibet hierarchia sunt tres chori, sic in Ecclesia militante sunt tres status salvandorum. Et in quolibet statu sunt homines triplicis conditionis, et sic secundum novem choros sunt novem conditionum homines. Et ideo Ecclesia militans correspondet triumphanti, ut secundum has conditiones in caelo collocentur.

Iste autem tres hierarchiae terrestres sunt laicorum, clericorum et religiosorum. In hierarchia laicorum sunt homines in triplici conditione. Aut enim sunt in matrimonio aut in viduitate aut in virginitate. Illi igitur, qui sunt in matrimonio, locabuntur in choro angelorum, qui vero in viduitate, cum archangelis, qui autem in virginitate, cum virtutibus. In hierarchia etiam clericorum sunt sub triplici officio. Aut enim sunt altari servientes, ut accoliti, aut corpus Christi consecrant, ut sacerdotes, aut alios consecrantes, ut episcopi. Et sic primi locabuntur inter potestates, secundi inter principatus, tertii inter dominationes. In hierarchia quoque religiosorum similiter sunt in triplici officio. Primi verae poenitentes, secundi praedicantes, tertii contemplantes. Primi igitur locabuntur cum thronis, secundi cum Cherubin, tertii cum Seraphin.

Alia vero opinio tenet, quae mihi magis placet, quod cuiuscumque status quis hic existat, qui cum maiori humilitate et charitate hinc egreditur, illic altius locabitur. Iuxta illud Lu. XIV.: [os 101. c. 16.] Qui se humiliat, exaltabitur. (Lc 14,11) Ista tamen gratia Dei dum pervenerimus, ibi certissime cognoscemus per experientiam, laboremus tamen, charissimae coronae animae meae, et mercedes sanguinis Christi, animae Christianae, ut per veram poenitentiam perveniamus ad summi Dei praesentiam, ubi cum angelorum multitudine alii alios exhortantes dicamus: Laudem dicite Deo nostro omnes sancti angeli et sancti homines pusilli et magni. Sic ergo gloriosus Deus habebit laudem in medio electorum, ad quam laudem nos perducat Iesus Christus pro nobis crucifixus. Qui cum Patre et Spiritu Sancto vivit et regnat per immensa saeculorum saecula. Amen. [os 101. c. 17.]