Rex meus et Deus meus beati, qui habitant in domo tua in saecula saeculorum laudabunt te. Ps. LXXXIII. (Ps 83,5)

Ad gloriosam huius diei sollemnitatem praemissa verba David merito applicantur, quia beati in se exsistunt in caelo empyreo, ubi glorificant et laudant Deum et Dominum ac regem suum miro laudis praeconio, qui merito est laude dignus triplici potissime de causa, scilicet:

Primo ex quo est Deus beatos ex bonitate sua creavit Secundo ex quo est rex eos ex pietate conservavit Tertio ex quo est Dominus ipsos ex liberalitate beatificavit.

Primo itaque beati laudant Deum ex quo ipsos ex bonitate sua creavit et non ex eorum meritis, quia non meruerunt, qui nec tunc [os 100. c. 01.] fuerunt, nec ex necessitate aliqua illos creavit, quia bonorum nostrorum non indiget Deus. Sed ut dicitur Proverb. XVI. Universa propter semetipsum operatus est Deus (Prv 16,4), id est ex ratione suae bonitatis. E quibus duas creaturas solum in suam recepit amicitiam, angelos videlicet et homines, ut per verba Augustini declarat Magister dicens: Credimus rerum creatarum caelestium vel terrestrium, visibilium vel invisibilium, nullam causam esse, nisi bonitatem Creatoris. Qui est unus Verus Deus, cuius tanta est bonitas, ut summae bonus beatitudinis suae, quae aeternaliter beatus est alios velit esse participes, quam vidit et communicare posse et omnino minui non posse. Illud igitur bonum, quo ipse bonus erat sola bonitate et non necessitate aliis communicare voluit. Et quia non valet eius bonitatis aliquis particeps esse, nisi per intelligentiam, qui quanto magis intelligitur, tanto plenius habetur. Fecit igitur Deus creaturam rationalem, quae summum bonum intelligeret, intelligendo amaret, amando possideret, possidendo frueretur. Haec ille. Et si omnia creata, quibus Deus suam beatitudinem non participat pro suo modulo, laudant suum Creatorem cum his, quae receperunt ab eo, ut avis volitando, serpens reptando, piscis natando, arbor virendo etc. Quanto magis deberet homo laudare Deum, quem ad suam imaginem creavit, mundi dominum constituit, ab aeterna morte Filii sui morte redemit. Et aeternam beatitudinem ei repromisit. Hoc est seipsum, in quo est omnis dulcedo. Augustinus: Ipse est, quem amat omne, quod amare potest sive sciens, sive nesciens. Ipse est, quem nemo amittit, nisi deceptus, quem nemo quaerit, nisi admonitus, quem nemo invenit, nisi purgatus.

Secundo beati laudant regem suum, quia eos ex pietate conservavit in esse naturae et gratiae. Nam creatura seipsam non potest conservare, sicut nec creare, sed a Domino conservatur. Hinc Gregorius: Omnia - inquit - nihilum tenderent, sicut de nihilo facta sunt, nisi manus [os 100. c. 02.] Dei sustentaret.

Tertio denique beati laudant Deum Dominum suum, quia ex liberalitate eos beatificavit remunerando super merita remuneratione illa, quam oculus non vidit, auris non audivit, nec in cor hominis ascendit. (Cf I Cor 2,9) Quam quidem Ps. considerans dicebat: Rex meus et Deus meus etc. In quibus quidem verbis ad omnium sanctorum gloriam quattuor salutis documenta insinuatur declaranda, scilicet:

Primum summa liberalitas Domini, ibi: Rex meus etc. Secundum praecipua nobilitas consortii, ibi: Beati, qui etc. Tertium maxima amoenitas loci, ibi: in domo tua etc. Quartum immensitas gaudii, ibi: in saecula saeculorum etc.

Primum documentum declarandum ex thematis verbis insinuatur summa Domini liberalitas, cum dicitur: Rex meus et Deus meus, qui licet sit Dominus et Deus omnium, specialiter tamen est hominum per carnis assumptionem, quibus tam liberalis est, quod se et sua omnia eis dedit. Nam suam vitam in redemptionem, carnem in cibum, sanguinem in potum et se repromisit in praemium. Unde secundum sanctum Thomam praemium est duplex, videlicet essentiale et accidentale. Essentiale est ipsa creatrix divina natura sive gaudium, quod ab ipsa immediate provenit. Accidentale vero est gaudium, quod ab aliqua creatura causatur. Ex ipsa divina essentia liberalissima tria bona essentialia dantur animae immediate, similiter ex ipsa Christi humanitate iterum tria bona dantur homini. Sicque in toto sex praecipua bona dabuntur a Deo homini, scilicet:

Primum dos visionis Secundum dos dilectionis Tertium dos tentionis Quartum summa honoratio Quintum summa privilegiatio Sextum summa sensuum perfectio.

Primum itaque donum dixi , quod dabitur animae [os 100. c. 03.] hominis immediate a divina essentia dos visionis divinae, in qua consistit tota merces gaudium et exultatio beatorum. De pulchritudine huius visionis dicit Augustinus sic: Tanta est ibi pulchritudo divinae lucis, quod si non liceret eam contemplari, nisi solum unius diei mora, propter hoc solum innumerabiles anni pleni deliciis recte meritoque contemnerentur. Ideo mallem esse inferno et videre Deum, quam in caelo et non videre eum. Videntes itaque illam summam pulchritudinem perfundentur laetitia inenarrabili, ac inde quodam lumine beatifico elevabuntur super se ad admirandum, laudandum et glorificandum Deum verum. Iuxta illud Esaiae LX.: Tunc videbis et afflues et mirabitur et dilatabitur cor tuum. (Is 60,5)

Sic denique convertetur ad Deum, ut extra et contra ipsum nihil desiderare poterit. Quia dicit Augustinus : Ipse Deus erit finis desideriorum nostrorum, qui sine fine videbitur, sine fastidio amabitur, sine fatigatione laudabitur. Et secundum ű Albertum Magnum sine medio, scilicet deferente, sicut nunc aer est medium deferens lucem, et sine medio obnubilante, quia tunc tolletur speculum et enigma. Alius creatura et non Creator fieret terminus desideriorum nostrorum. Attamen non videbimus sine medo disponente, sed lumine gloriae. Hinc Ps.: In lumine – inquit – tuo videbimus lumen. (Ps 35,10) Unde sanctus Thomas ait, quod facultas videndi divinam essentiam non competit intellectui per naturam, sed per lumen gloriae. Inde est, quod angeli lapsi in caelo non viderunt divinam essentiam, ut dicit Lyra . Et Magister dicit, quod angeli ante lapsum non fuerunt beati, beatitudo enim consistit in immediata Dei visione. Unde Bernardus : In beata – ait – vita amabimus sine modo, videbimus sine termino, coherebimus sine medio.

O anima mea totis viribus [os 100. c. 04.] stude huic liberali regi servire, ut ipsum in suo decore videre merearis! In quo est fons et origo omnis boni, quod testatur Anselmus dicens: Excita nunc te, anima mea, et erige tuum intellectum, et cogita, quantum potes, quale et quantum sit illud bonum, quod continet ideo iocunditatem omnium bonorum, et non quale in rebus creatis summus experti, sed tanto differenter, quanto differt Creator a creatura. Qui hoc bono fruetur, quid illi erit. Certe quicquid volet, erit, et quicquid nolet, non erit. Quid ergo per multa vagaris, homuncio, querendo bona animae tuae et corporis tui? Ama unum bonum, in quo sunt omnia bona et sufficit. Haec ille.

Hanc quippe summam bonitatem omnes electi vident, non tamen comprehendunt, quia quantumcumque intelligant bonitatem eius, melior est, quantumcumque sentiant eius dulcedinem, dulcior est, quantumcumque experiantur eius delectationem, delectabilior est. Ideo dicit sanctus Thomas , quod licet beati videant Deum totum eo, quod cum sit simplicissimus in eo, non est dare partem, quae pateat, et partem, quae lateat. Non tamen vident Deum totaliter, id est omnibus modis, quibus esset visibilis in sua immensitate. Huiusmodi autem defectus non est ex parte Dei, qui se beatis omnibus offert ad intuendum, sed causatur ex parte videntis, qui non potest comprehendere illam divinitatis immensitatem ac bonitatis eius infinitatem. Unus tamen alio ipsam divinitatem limpidius videbit secundum quod, cum maiori gratia et charitate aggreditur ad videndum, sicut omnes homines eundem solem non uniformiter vident, sed unus alio eminentius secundum acumen visus sui. Hanc nimirum visionem prophetae et sancti multum desiderabant, de qua sic loquebantur. Nam Iob XXXIII. dicitur: Videbit faciem eius in iubilo. (Iob 33,26) Et Esa. XXXIII.: Regem in decore suo videbunt (Is 33,17), scilicet qui hic in cordis munditia servierunt. Quia [os 100. c. 05.] dicitur Apoc. ultimo: Servi eius servient ei et videbunt faciem eius. (Cf Apc 22,4 sq)

O quam pium, o quam gratum, o quam suave est videre Regem regum, omnium creantem, omnia conservantem, omnia bona in se continentem! Pro hoc solo bono mortui sunt martyres, poenitentia afflicti confessores, qui modo gaudent in caelis. Sed et nunc fideles certant pro hoc bono omnia facientes, omnia sustinentes.

Secundo a liberali rege Deo beati dotantur dote dilectionis quantum ad animam. Postque enim viderint Dei maiestatem, mox ineffabili dilectione diligent cognoscentes perfecte, quantum Deus dilexerit eos ab initio nondum exsistentes, et dum inimici eius fuissent, et quando amici eius facti sunt in perpetuum. Haec autem dilectio erit inter Deum et sanctos, inter angelos et sanctos, inter sanctum et sanctum.

Primo inquam haec dilectio erit inter Deum et sanctos, cum magna iocunditate, quia si gloriatur quis, cum in regis terreni dilectione fuerit, quanto magis gaudet quis de dilectione regis caelestis perpetua. Sed diceres: utrum Deus plus diligat unum sanctum, quam alium? Respondet sanctus Thomas , quod si attendimus ad affectum dilectionis, sic Deus non diligit unum magis, quam alium, quia non plus diligit unum filium, quam alium, quia non plus afficitur ad unum, quam ad alium, sicut pater, qui plus diligit unum filium, quam alium, quia talis dilectio affectus non est in Deo, quae fit per dilatationem cordis. Si autem attendimus ad effectum dilectionis, sic plus diligit unum sanctum, quam alium, quia dat et vult ei maius bonum et maiorem gloriam. O anima salvanda, profecto tunc cognosces perfecte, quantum te Deus tuus dilexerit in praesenti offerendo gratiam, exspectando ad poenitentiam, removendo peccati nequitiam, et sic supra tua merita dedit sempiternam gloriam. Secundo in patria dilectio erit inter angelos et sanctos. Nam si in praesenti angeli sic nos diligenter custodiunt, [os 100. c. 06.], ut promoverent, quantum in eis est, usque ad summum chorum eorum, quid tunc erit, quando erimus concives eorum et amici pariter Deum Omnipotentem collaudantes. Tertio quoque dilectio erit in patria inter sanctum et sanctum. Non erit certe ibi rixa, non ira, non invidia, sicut hic interdum inter Patrem et Filium.

Tertio a liberali rege et Deo beati dotabuntur dote tentionis sive fruitionis. Nam statim ut deitatem viderint et amabunt ac ei firmiter adhaerebunt, certi efficientur, quod numquam hoc inaestimabile bonum amittent, numquam tristabuntur, numquam esurient vel sitient, numquam aliquam molestiam habebunt. Sed absterget Deus omnem lachrymam ab oculis sanctorum et iam non erit amplius neque luctus neque clamor. (Cf Apc 21,4) Unde Bernardus ait: O civitas caelestis, secura mansio, incolae quaeri, homines nullam indigentiam habentes. O quam gloriosa dicta sunt de te, civitas Dei!

Quarto insuper ex parte corporis sancti ditabuntur a liberali rege summa honoratione. Quam homo in praesenti valde appetit et quaerit, ut honoretur verbis et factis. Verbis, ut laudent, factis vero, ut ei oboediant. Sed revera hoc tale est, ac si unus mus ab alio laudari et illi se praeponi quaerat in regimine. Unde hic mundi honor quamvis modicus sit, tamen nemo potest ad plenum ipsum habere, et dato, quod omnibus praeponeretur, non tamen potest imperare ventis, mari, stellis etc. In futuro autem etiam minor sanctus verum et perfectum honorem consequetur. Unde ipse liberalissimus Deus qualemcumque pauperem vel abiectum aut peccatorem poenitentem ducet ad suum palatium, et induet eum regia veste et imponet ei coronam regni sui et imperabit, et omnis creatura ei oboediet. Sicque Deus liberalis ipsum Deum faciet secundum illud II. Pe. I.: Magna donavit vobis, ut efficiamini divinae consortes naturae. (Cf II. Pt 1,4)

Hoc autem verificatur [os 100. c. 07.] non solum in magnis sanctis vel tantum apostolis, sed etiam in minimo sancto. Unde Ps.: Ego dixi, dii estis et filii excelsi omnes, quia minor sanctorum erit maior dominus, quam esset dominus totius mundi. Et hoc probatur triplici ratione. Primo ratione extensionis, quia ut dictum est nullus dominus terrenus potest imperare caelo, terrae, mari et omnibus creaturis. Sanctus vero in patria habebit potestatem super omnes creaturas et daemones et damnatos. Si dicas: quomodo in caelo minor sanctus erit rex vel regina, cum non habeat, cui imperaret? Respondeo, quod licet omnis praelatio cesset post iudicium, tamen minimus sanctus erit filius regis aeterni, et tanta erit sanctorum et angelorum charitas ad invicem, ut ubicumque volet minimus sanctus, statim ibi erit tota curia caelestis. Secundo beatus est maior dominus domino totius mundi ratione durationis, qiua duratio mundi ad plus centum annis durat, caelestis autem in sempiternum. Ideo dicit Bernardus: O quam gloriosum est illud regnum, in quo reges conveniunt ad laudandum et glorificandum eum, qui est Rex regum et Dominus dominantium. Tertio beatus est maior dominus domino totius mundi ratione consolationis, quia dominus vitae praesentis est semper timidus: nunc timet venenum, nunc proditiones, nunc furtum, nunc damnum. Sed Rex caelestis secura corona coronabit eos. Unde Sap. V.: Accipient regnum decoris a diadema speciei de manu Domini.

Secundo liberalissimus Rex et Deus dotabit beatos ex parte corporis summa privilegiatione. Nam haec liberalitas in tribus claret. Quia omnes peregrinos quantumcumque suos inimicos tamen ad se reverentes facit cives. Et non tantummodo cives, sed et domesticos et heredes, et insuper perpetuos habitatores. De his autem facit instrumentum publicum, unde Apoc. III.: Scribam super eum [os 100. c. 08.] nomen meum (Apc 3,12), : quod est aeternum. [Apc. III.] Et nomen civitatis Novae Hierusalem, (Apc 3,12), : a civitate civis dicitur [Apc. III.], et nomen meum novum (Apc 3,12), quod est Filius Dei. Haec enim tria erunt scripta in suis frontibus: aeternus civis filius Dei. Apocalip. XIV.: Habentes nomen eius et nomen Patris eius scriptum in frontibus suis. (Apc 14,1) Unde si irent ad limbum, statim cognoscerent, quod essent filii Dei et cives caelici. O igitur, quomodo nunc gaudent et regnant peccatores, qui fuerunt hic Dei inimici, nunc vero coheredes Christi in aeternum? Ad Ephes. II.: Iam non estis hospites et advenae, sed estis cives sanctorum et domestici Dei. (Eph 2,19)

Tertio liberalissimus rex et Deus dotabit beatos ex parte corporis summa sensuum perfectione. Quia postquam resurgent corpora, glorificabuntur et perficiuntur omnes corporis sensus. Primo visus, nam oculi corporales divinam essentiam videre non possunt, nec animam nec angelum. Ratio est, quia obiectum visus est color, sed in illis non est color. Alia ratio de divina essentia, quia quicquid videtur aut secundum totum aut secundum partem, sed totaliter Deus videri non poterit, quia est immensus. Nec secundum partem, quia in eo pars non est. Sed visus sic perficitur secundum Scotum , quod ab aliquo extrinseco non potest impediri. Et sic videt uno intuitu subter et supra, retro sicut ante, de longe sicut de prope, parvum sicut magnum, unde exsistens in occidente potest videre atomum [editio: athomum], qui est in Oriente. Ibi videbis gloriam Christi humanitatem oculo tuo, ibi Regem gloriae olim pro te spinis coronatum, ibi vulnera pro te suscepta, ibi Genetricem Dei Mariam, ibi rosas martyrum, ibi lilia virginum, ibi videbis virentes confessores.

Secundo auditus perficietur intantum, quod unus beatus audiet vocem et cantum omnium sanctorum. Quia dicit sanctus Thomas , quod post resurrectionem in caelo erit specialis vox beatorum. Item discernet [os 100. c. 09.] unum ab alio in cantu sonis et vocibus, item sine obstaculo audiet sonum de longe, sicut de prope, item unus sanctus in suo cantu non tantum unum sonum reddet, sed plures et diversos, sicut organum facit uno flatu diversos sonos. Unde Apocal. XIV. dicitur, quod vocem, quam audivit beatus Iohannes quasi citharoedarum [editio: citharedarum] citharizantium in citharis suis (Apc 14,2), et terra resonet et caelum in voces eorum. O quantum gaudium erit audire omnium sanctorum cantum, quo laudant Deum suum! Esa. LI.: Gaudium et laetitia invenitur in ea, gratiarumactio et vox laudis. (Is 51,3) O quanta exultatio erit audire angelorum iubilium! Iob. XXXVIII.: Ubi eras cum me laudarent astra matutina et iubilarent omnes filii Dei. (Iob 38,7) Sed certe super omnia erit dulcissima allocutio Christi benedicti. Unde Cant. II.: Sonet vox tua in auribus meis, vox enim tua dulcis et facies tua decora. (Ct 2,14)

Tertio perficitur ibi olfatus, ubi corpus gloriosus erit odoriferum. Sicut odor balsami, beati erunt ante te, qui sentitur de longe, sicut de prope et omnium simul. Excedit autem omnium aliorum odores odor Christi Iesu. Ecci. XXIV.: Quasi balsamum non mixtum odor meus. (Sir 24,21) Et suo odore salvifico trahit ad se omnes beatos. Can. I.: Curremus post te in odorem ungentorum etc. (Ct 1,3)

Quarto perficietur sensus gustus in plena Dei delectatione. Nam dicit Richardus , quod ex gloria animae quaedam dulcedo redundabit in sensum gustus, quae causabit in gustu, lingua quandam suavissimam humiditatem atque saporem, quem gustabunt sancti in perpetuum, qui excedit in infinitum omnium ferculorum mundi huius saporem. Unde etiam Thomas dicit in , quod etiam viscera non erunt vacua, sed quadam humidi suavitate plena.

Quinto perficietur sensus tactus in amplexu Christi [os 100. c. 10.] Domini Cant. II.: Laeva eius sub capite meo, et dextera illius amplexabitur me. (Ct 2,6) O fratres charissimi, serviamus ad placitum suum huic liberalissimo Deo et regi, qui tam liberalem ad omnes suos, quia Rex meus et Dominus meus.

Secundum documentum erit tractandum de praecipua nobilitate consortii. Unde dicitur: Beati, qui habitant. Omnes enim beati in praesentia reges erunt et nobiles, et nullus invenietur ignobilis et infirmus, sed omnes fulgebunt ut sol (Mt 13,43) in conspectu Dei. Mat. XIII. Haec autem societas commendabilis est a tribus, scilicet:

Primo a sanctorum charitate Secundo a beatorum multitudine Tertio a bonorum varietate.

Primo societas est commendabilis a sanctorum charitate, quia sicut dicit Richardus : Quilibet beatus diligit beatum sicut seipsum, et de bono eius gaudet, sicut de proprio. Hinc Anselmus : Si amicitia quaeritur, nulla invenitur maior, quam in caelo habetur. Ibi enim diligunt Deum plus, quam seipsos et Deus illos plus, quam illi seipsos, quia illi alium et se invicem per illum diligunt, et illi se alios diligit per seipsum. Haec ille. Ibi enim erit caput nostrum Christus, nosque membra eius. Videmus autem, quod nullum membrum invidet honori alterius, sed potius congaudet. Unde Gregorius : Tanta vis in illa patria omnes satiat, ut quod in se unusquisque non accipit, hoc se in alio accepisse exultet. Una tamen erit beatitudo laetitiae, quamvis non una sit sublimitas vitae.

Secundo haec societas est commendabilis a beatorum multitudine. Sancti enim ingenti multitudine erunt, ut nullus numerare possit. Apoc. VII.: Vidi - inquit Iohannes - turbam magnam, quam nemo dinumerare poterat ex omnibus generibus et tribubus et populis et linguis stantes ante thronum Dei. (Apc 7,9) Nam sicut stellae caeli et terrae pulveres ac arenae maris non possunt numerari, sic electi. Hinc Gen. XV. dixit Dominus Abraae antequam filium haberet: Respice caelum et numera stellas, si potes. Et subiunxit: Sic erit semen tuum. (Gn 15,5) [os 100. c. 11.] Et eiusdem XIII. c. dixit Deus Abraae: Faciam semen tuum sicut pulverem terrae. (Gn 13,16) Quem si homo potest numerare, semen quoque tuum poterit numerare. Per semen autem Abraae intelleguntur electi. Ideo sancta mater ecclesia sic canit: Signifer sanctus Michael repraesentet eas in lucem sanctam, quam olim Abraae promisisti et semini eius.

Ideo electi paene innumerabiles erunt, ut dicit Iob XXV.: Numquid est numerus militium eius? (Is 25,3) quasi diceret: non. Et Magister inducens beatum Gregorium dicit, quod tot homines salvabuntur, quot angeli remanserunt. Ita dicit: Superna illa civitas ex angelis et hominibus constat, ad quam tantos humani generis ascendere, quantos illic contigit angelos remansisse, sicut scriptum est: Constituisti terminos populorum iuxta numerum filiorum Israel, (Cf Iob 14,5) id est angelorum. Et quia angeli paene innumerabiles sunt, ut dicit Thomas , quod angeli inquantum sunt immateriales substantia, in quandam maxima multitudine sunt omnem materialem multitudinem excedentes. Cui concordat Dionysius dicens: Multi sunt Dei exercitus supernarum mentium infirmam et constrictam excedentes nostrarum materialium commensurationem. Sic quoque beati erunt multi et innumerabiles, ut sic Deus habeat laudem in multitudine electorum. Et hoc est, quod David in persona Christi patri loquentis dicit: Dinumerabo eos, qui super arenam multiplicabuntur. (Ps 138,18)

O quam iocundum, o quam gloriosum erit, cum tanta multitudine laudare Deum creatorem! Certe nullus exprimere potest, ut dicit Gregorius: Quae enim lingua dicere vel quis intellectus capere sufficit illa supernae civitatis, quanta sint gaudia angelorum choris interesse, cum beatissimis spiritibus gloriae conditoris assistere, vere nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit.

Tertio beatorum societas est commendabilis a beatorum varietate. Quia sicut in mundo hic non inveniuntur duo homines pares omnino in merito secundum communem doctorum opinionem. Et [os 100. c. 12.]: Non est inventus similis illi, qui conservaret legem excelsi. Ita in praemiis variatur, quia praemium correspondet merito. Et sic in illa summa civitate duo beati non inveniuntur omnino pares. Immo et in angelis, quia secundum Thomam : Unius ordinis non sunt eiusdem speciei, sicut Petrus et Paulus. Rationem dat dicens: Ea, quae conveniunt in specie et differunt in numero, tantum conveniunt in forma et distinguunt materialiter. Sed angeli non sunt compositi ex materia et forma, unde sequitur, quod impossibile est duos angelos esse unius speciei. Et quia dicit Philosophus , quod in his, quae sunt eiusdem speciei, non est invenire prius et posterius, sed in angelis etiam unius ordinis sunt primi, medii et ultimi secundum Dionysium. Ergo non sunt eiusdem speciei, nec per consequens eiusdem meriti. Nam secundum Hubertinum [editio: Ubertinum] angeli adhaeserunt Deo secundum elegantiam suorum naturalium, ut subtiliores fortius adhaeserunt Deo, et ipsi limpidius contemplantur divinitatem ac dulcius amant. Unde dicit Antoninus Florentinus , quod minimus angelus in caelo est perfectus, et alius eiusdem ordinis excedit in uno gradu perfectionis, tertius iterum illum et quartus similiter et sic de aliis. Quia spes rerum sunt, sicut numeri, ut dicitur . In quibus etiam numerus addit unam unitatem super immediate praecedentem, sicut ternarius addit unum ad binarium etc. Ita quilibet angelus cum sit alterius speciei ab alio addit perfectionis maiorem gradum naturalem, et sic maiorem gradum gloriae. Unde Apostolus I. Cor XV.: Stella differt a stella in claritate, sic et resurrectio mortuorum. (I Cor 15,41-42)

Pensa igitur anima Christi sanguine redempta, insignita Dei imagine, deputata cum angelis quanta ibi gaudia, ubi gaudes de beatitudine alterius, sicut de tua. Et si non ita intense, id est fortiter, tamen extense, id est de omnibus gaudebis, de quibus omnes beati. Nam quotiens Beata Virgo baiulavit in ulnis, quotiens lactavit, quotiens balneavit, quotiens cor ipsius tempore passionis gladius doloris [os 100. c. 13.] pertransivit, quotiens oravit et breviter quicquid fecit hoc cognoscens et de omnibus gaudebis, sicut ipsa, licet non ita fortiter. Quod Christus in praesepio iacuit, quod in Egyptum fugit, quod praedicavit etc., de omnibus gaudebis. Immo ab exordio mundi nullum sacrificium Deo acceptum fuit, de quo non gaudebis, nulla peccatoris tonsio, nulla oratio, nullum Pater Noster, nulla martyrium cruciatio, nulla confessorum afflictio, de qua non gaudebis. Numera igitur felix anima, si potes caeli gaudia. Ideo dicit Bernardus: Merces sanctorum tam magis est, quod non potest mensurari, tam multa, quod non potest numerari, tam copiosa, quod non potest finiri, tam pretiosa, quod non potest aestimari. Hinc et Augustinus : Requiri potest, aestimari non potest.

Tertio in praemissis verbis insinuatur maxima amoenitas loci, ibi: In domo tua. Quia sancti erunt in loco amoenissimo, id est caelo empyreo. Cuius quidem amoenitas ex tribus cognoscitur:

Primo ex eius speciositate Secundo ex eius luminositate Tertio ex eius magnitudine.

Primo dixi, quod amoenitas loci cognoscitur ex eius speciositate. Nam dicit Apostolus ad Ro. I.: Invisibilia Dei per ea, quae facta sunt intellecta conspiciuntur. (Rm 1,20) Si enim reges palatia habent speciosa et thalamum decoratum, quantam putas pulchritudinem Caelestis Patriae, ubi Rex regum et Creator omnium cum summis angelis et sponsa Ecclesia ac Rege gloriae Filio aeternaliter gloriatur! Considera terram, quae est quasi stabulum plenum stercoribus, et tamen abundat auro, argento, lapidibus pretiosis, floribus etc., quid tunc erit ibi. Ps.: Quam dilecta tabernacula tua, Domine virtutum. (Ps 83,2)

Secundo amoenitas loci cognoscitur ex eius luminositate. Licet enim illa caelestis civitas fulgeat miro modo, tamen tamquam Sol iustitiae corpus Christi illuminatur, et sicut Luna corpus Virginis, et sicut stellae corpora electorum. Unde Apoc. XXI.: Civitas illa non eget Sole et Luna, nam claritas Dei illuminabit eam. (Apc 21,23) Et lucerna eius est [os 100. c. 14.] agnus. Et Matth. XIII.: Fulgebunt iusti, sicut Sol. (Mt 13,43) O anima devota, cogita lucem illam, quantam erit, ubi erunt innumera sanctorum corpora.

Tertio amoenitas loci cognoscitur ex loci magnitudine. Nam ista lata terra est minima elementorum, quia aqua decies maior ea, aer decies aqua et ignis similiter decies. Caelum autem empyreum est quasi infinitae magnitudinis. Baruch III.: O Israel, quam magna est domus Dei! (Bar 3,24) Nam ibi sunt secundum Dionysium tres hierarchiae, et quaelibet tres habet choros. In superiori hierarchia sunt Seraphin, Cherubin et Throni. In media sunt damnationes, principatus et potestates. In ultima sunt virtutes, archangeli et angeli.

Sed diceres, utrum omnes homines ad hos angelorum choros assumentur. Respondet Bonaventura , quod super novem ordines addetur decimus ordo ita, quod ad quemlibet ordinem aliquid assumentur electi, sed non omnis quoniam sicut aliqui, licet pauci propter excellentiam meritorum supra quemlibet erunt ordinem, ut Beata Virgo, ita erunt aliqui, qui non erunt tanti meriti, quod alicui angelo aequarentur, ut pueri baptizati, qui solum merito Christi salvantur. Et isti decimum ordinem constituunt. Hinc Lucae XV.: Caelestis patria significatur per mulierem decem dragmas habentem. (Lc 15,8) Id est novem ordines angelorum et naturam humanam.

Quarto in praemissis verbis notatur immensitas gaudii, ibi: in saecula saeculorum laudabunt te. Valde gloriosum erit illud regnum, in quo omnis sancti cum Christo exultant sine fine. De quo Augustinus: Quanta - inquit - illa felicitas, in qua nullum erit malum, nullum latebit bonum, vacabunt Dei laudibus, qui erit omnia in omnibus, quorum gaudium erit perfectum ex omni parte, scilicet:

Primo supra se Secundo infra se Tertio intra se [os 100. c. 15.] Quarto extra se.

Primo gaudebunt de hoc, quod est supra se, id est de Dei visione, in qua consistit tota merces sanctorum. Ultra quam non possunt plus desiderare. Psal.: Satiabor, cum apparuerit gloria tua. (Ps 16,15)

Secundo gaudebunt de his, quae sunt infra se, scilicet de suppliciorum infernalium evasione. Quia sancti videbunt damnatos quomodo puniuntur secundum Thomam Unde Esa. ultimo: Egredientur et videbunt cadavera virorum, qui praevaricati sunt in me. (Is 66,24) Nam videntes patrem vel matrem in poenis non compatiuntur, ut dicit Iohannes Nider . Quia maior generatio, scilicet Dei advenit, cui se conformant et de eius iustitia laetantur. Ps.: Laetabitur iustus, cum viderit vindictam. (Ps 57,11)

Tertio gaudebunt de his, quae sunt intra se, scilicet de animae et corporis glorificatione. Unde Augustinus: Ibi nihil extra, quod appetant, nihil intra, quod fastidiant, ibi vita sine morte, iuventus sine senectute.

Quarto beati gaudebunt de caeli pulchritudine extra se et de mundi innovatione ac de sanctorum iocunditate, necnon de loci speciositate. Ibi dicetur beatis illud Cant. V.: Comedite, amici et bibite et inebriamini, charissimi. (Ct 5,1) O Deus aeterne, quanta dulcedine tunc inebriabuntur electi ab ubertate domus tuae! Exultant et laetantur, ac dicunt: Rex noster et Deus noster, qui habitamus beati in domo tua, in saecula saeculorum laudabimus te! Quia aliam talem impossibile est invenire vel cogitare domum ac gaudium huiusmodi, quod nec auris audivit etc.

Narratur de transitu gloriosi Hieronymi, quod beatus Augustinus volens tractatum facere de gloria caelestis patriae coepit cogitare, quomodo aut quid scriberet. Cumque spiritus deficeret, in contemplando caelestem patriam venit in mentem, ut glorioso Hieronymo litteras mitteret, qui dicere dignaretur, quid de gaudio caelesti scribere posset. [os 100. c. 16.] Cum autem litteram incepisset in hunc modum: “Fratri Hieronymo salutem”, ecce subito lux magna ipsam domum replevit, odorque mirabilis redolebat. Cumque super hoc Augustinus miraretur, ecce vox de luce insonuit dicens: “Augustine, expecta modicum et videbis. Nam facilius est mundum continere pugillo, quam illud perficere, quod conaris.” Et Augustinus: “Quis es tu, qui mihi loqueris?” Et ille: “Ego” - inquit - “sum anima Hieronymi, qui hac hora corpus mortale deposui. Et ecce nunc vado in caelum perenniter regnatura cum Christo.” Sicque post dulce colloquium recessit lux, sed odor suavissimus remansit. [os 100. c. 17.]