Levabit signum in nationes, et congregabit profugos Israel, et dispersos Iuda colliget a quattuor plagis terrae. Esa. XI. c. (Is 11,12)

Ad gloriam exaltatae crucis rationabiliter intelliguntur, quam quidem crucem Christus rex angelorum et hominum tamquam signum suae victoriae elevabit ad Christianos de diversis nationibus congregatos specialiter in quattuor locis, scilicet

Primo inter scapulas Secundo in vertice [os 085. c. 01.] Tertio in fronte Quarto in pectore

Primo itaque signum regis Christi, id est crux imprimitur Christianis nationibus in baptismo inter scapulas ad designandum, quod suscipit iugum Christi suave. Mat. XI. (Cf Mt 11,30), super quo Hilarius: Quid iugo Christi suavius, quid homo onere levius? Scilicet a culpa abstinere, bonum velle, malum nolle, omnes amare, nullum odisse nec odire, aeterna consequi, praesentibus non capi, nolle inferre alteri, quod sibi perpeti sit molestum.

Secundo signum regis Christi elevatur et imprimitur in baptismo Christianae nationi in vertice, ubi est cella et sedes memoriae ad designandum, quod semper debemus habere memoriam crucifixi. Hinc Heb. XII.: Recogitate eum, qui talem sustinuit a peccatoribus adversus semetipsum contradictionem, ut non fatigemini, animis vestris deficientes. (Hbr 12,3) Gregorius: Si passio Christi ad memoriam revocetur, nihil tam durum, quod non aequanimiter toleretur. Et I. Pe. IV. dicitur: Christo passo in carne (non deitate), et vos eadem cogitatione armamini (I Ptr 4,1), id est eius passionem recogitate memoriter parati similia pro eo pati. Et merito quia dicit Origenes: Tanta est virtus crucis Christi, ut si in mente fideliter habeatur, nulla libido, peccati nulla praevalere possit invidia, sed continuo ad memoriam eius totus peccati et mortis fugatur exercitus.

Tertio signum regis Christi exaltatur et imprimitur in baptismo in fronte, ubi est sedes pudoris ad designandum, quod non debemus erubescere crucifixum, immo de eo gloriari, sicut apostolus ad Gala. VI.: Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Iesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est et ego mundo. (Gal 6,14) Super quo Augustinus sic dicit: Per quem, scilicet per Christum crucifixum, mihi mundus crucifixus est, ut me non teneat, et ego mundo, ut non teneam mundum. Nam aliqui sunt, qui nec sunt crucifixi mundo, nec mundus eis, ut qui curant de mundo, et mundus de eis et hi solum in ista vita beatitudinem posuerunt, et hoc est pessimus. Aliqui non sunt crucifixi mundo, sed mundus eis, quia curant de mundo, sed non de ipsis [os 085. c. 02.] mundus. Aliqui autem sunt crucifixi mundo, sed non eis mundus, quia licet ipsi non curant de mundo, tamen mundus curat de eis. Unde Augustinus: Contemnere mundum virtutis est, contemni a mundo securitatis est, quod si utrumque haberi non potest, saltem primum habeatur, scilicet contemnere mundum. Magis ergo gloria est in Christi cruce gloriari, non mundana potestate, divitiis, vel fortitudine sed in tribulatione. Hinc Hugo de Sancto Victore exponens praefata verba dicit: Triplex est crux, scilicet Christi, latronis dextri et latronis sinistri. In cruce Christi est gloriatio, in cruce latronis dextri est consolatio, in cruce latronis sinistri est confusio. In prima cruce est poena sine culpa, in secunda est poena pro culpa et remissio, in tertia est poena pro culpa et damnatio. Dicunt enim homines, quando poenam sustinent, si meruissemus non erubesceremus,nunc autem iniuste pati ignominiosum est nobis. O, oculi, qui non vident, immo si pro culpa pateris erubesce, si sine culpa, gloriare. Latro magis vis esse quam Christianus, et forte sinister blasphematorius, non dexter confessorius. Tu enim pro culpa pateris, nec cognoscis, nec iudicem veneraris, si saltem dexter fuisses, culpam humiliter agnosceres, poenam patienter ferres, et mox veniam invenires. Haec ille.

Quarto signum regis Christi exaltatur in baptismo in natione Christiana in pectore, ubi est sedes sapientiae ad designandum, quod vera et perfecta sapientia est cognitio crucifixi, ut dicit Apostolus I. Chor. II.: Nos autem praedicamus Christum crucifixum, Iudaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam, ipsis autem vocatis Iudaeis, atque Graecis Christum Dei virtutem, et Dei sapientiam (I Cor 1,23-24), id est nos praedicamus Christum crucifixum esse Dei virtutem, quam omnia sunt creata, peccata dimissa, daemonia fugata, anima virtutibus illustrata, et miracula facta. Et quicumque salutantur, salutantur per crucem, quam praedicare Iudaeis est scandalum, quia propter sui sceleris ruborem irascuntur contra praedicatores, gentibus [os 085. c. 03.] vero est stultitia, qui nihil intelligere volunt, nisi quod pertinet ad humanam sapientiam. Merito igitur hoc signum magni regis Christi est elevatum ad nationem Christianam ipsum specialiter venerantem. Unde ex praemissis thematis verbis ad gloriosam exaltationem sanctae crucis tria notemus mysteria in praesenti sermone gratia crucifixi declaranda, scilicet

Primum sanctae crucis laudabilem exaltationem, ibi levabit signum in nationes etc. Secundum eiusdem crucis salubrem fructificationem, ibi et congregabit dispersos etc. Tertium populi fideliter notabilem multiplicationem, ibi a quattuor plagis terrae.

Primum mysterium ad honorem sanctae crucis ex verbis thematis dixi notari ipsius sanctae crucis laudabilem exaltationem ex eo, quod dicitur levabit, id est exaltabit signum in nationes, quod quidem signum rex noster Christus exaltavit specialiter in tribus, scilicet

Primo in multiplici praefiguratione Secundo in veraci veneratione Tertio in sagaci conquisitione

Primo namque rex Nazarenus Christus suum signum crucem exaltavit in multiplici praefiguratione, hoc enim lignum crucis, per quod mori voluit, et mundum redimere decens fuit praefigurari in Veteri Testamento, sicut et alia redemptionis insignia, ideo ipsa praefiguratur in quattuor, scilicet

Primo in ligno vitae, propter vitae reparationem Secundo in ara Abrae, propter verae hostiae immolationem Tertio in virga Moysi, propter miraculorum operationem Quarto in serpente eneo, propter temptatorum liberationem

Primo dixi, quod lignum crucis laudabiliter praefiguratur in ligno vitae propter vitae reparationem, nam dicitur Gen. II. lignum vitae in medio Paradisi (Cf Gn 2,9), in quo ligno tria notantur, quae conveniunt sanctae cruci, videlicet virtus, quia lignum vitae dicitur, situs, quia in medio esse describitur, fructus, quia Paradisi dicitur. Primo inquam notatur virtus [os 085. c. 04.] crucis, quia dicitur lignum vitae, esus enim illius ligni tante erat virtutis, ut si quis ex ipso comedisset et ante peccatum et post peccatum prohibebat infirmitatem et mortalitatem. Hinc Augustinus sic dicit: Esus arboris vitae corruptorum corporis inhibebat, denique etiam post peccatum potuit insolubilis permanere, si permissum fuisset illi edere de arbore vitae. Sed propter culpam inoboedientiae et ingratitudinis de ligno vitae ne homo post peccatum comederet, prohibitus est a Deo, dicens ad angelos: Videte, ne forte sumat de ligno vitae et vivat in aeternum. Gen. III. (Cf Gn 3,22-24) Dicit tamen Alexander de Hales , quod causa immortalitatis in primo homine fuit duplex, scilicet intrinseca, quae fuit vis contentiva ipsius animae, quam habuit a Deo in statu innocentiae. Alia causa extrinseca, scilicet esus ligni vitae, cuius esus semel praeservabat corpus a corruptione usque ad determinatum tempus, quo finito indiguisset iterum de ligno vitae sumere. Lignum vero crucis per hoc figuratum habet virtutem praeservandi a culpa, perpetuandi in gratia et gloria, ideo de eo dicitur Prover. III.: Lignum vitae est his, qui apprehenderint eam, et qui tenuerit eam beatus. (Prv 3,18) Notanter dicit et qui tenuerit eam, quia non sufficit ad salutem apprehendere et non tenere perseveranter, iuxta illud Apo. III.: Tene quod habes, ne alius accipiat coronam tuam. (Apc 3,11) Secundo lignum crucis praefiguratur in ligno vitae quantum ad situm, quia erat in medio Paradisi terrestris. Sic lignum vitae spiritualis causa, scilicet crux est in medio Paradisi spiritualiter, id est Ecclesiae eo, quod Deus operatus est salutem in medio terrae. Hinc Hilarius : Venerunt in locum, qui vocatur Calvariae (Lc 23,33), sic ait: Locus autem crucis talis est, ut positus in medio terrae ad capescendam Dei cognitionem universis gentibus esset aequalis. Ideo dicit Alexander de Hales ubi supra: Ipse Dei Filius, ut lignum vitae in medio positus, sine personarum acceptione omnibus se offerens, omnes ad se attrahens, omnibus seipsum impartiens. Tertio sicut lignum vitae describitur a fructu, quia erat arbor Paradisi. [os 085. c. 05.] Nam in aliis lignis erat alimentum, iuxta illud Gen. II.: De omni ligno Paradisi comede. (Gn 2,16) In isto vero ligno vitae non solum erat alimentum, sed et signum, significabat enim crucem Christi. Ideo Augustinus super illo Cant. IV. Emissiones tuae Paradisus (Ct 4,13) dicit, quod per ligna fructifera significantur sancti, per lignum scientiae boni et mali significatur liberorum voluntatis arbitrium, per lignum vitae significatur Christus vel crux Christi. Ideo dicitur Ezech. XXXI.: Omne lignum Paradisi non est assimilatum illi (Ez 31,8), scilicet Christo vel cruci Christi, tum ratione charitatis, quia ibi ostensa fuit maxima charitas, tum ratione humilitatis, quia ibi fuit summa humilitas, tum ratione poenalitatis, quia omnium sanctorum excedebat poenas. Unde Iohannes Damascenus sic ait: Omnibus pretiosior beata crux. Per nullum enim aliquid est evacuata mors peccatum solutum infernus depraedatus, resurrectio donata virtus ad contemnendum poenitentia ad pristinam beatudinem reversio directa etc.

Sed diceres, utrum quaelibet passio Christi sine morte suffecisset ad liberationem humani generis. Respondet Alexander , quod differentia est inter liberationem et redemptionem humani generis. Si liquimur de liberatione, sic Christus cum sit Deus et infinitae potentiae absque omni passione modo alio, scilicet solo verbo potuit liberare hominem. Si vero loquimur de redemptionem humani generis, sic dico, quod ad redemptionem duo requiruntur, scilicet quantitas pretii, et deputatio pretii. Primo requiritur ad emptionem quantitas pretii seu aequalitas. Verbi gratia, si quis emeret librum valentem XX. Florenos, decem Florenis non esset mera emptio, sed partim emptio, partim donatio. Secundo ad emptionem requiritur deputatio pretii, verbi gratia si quis alicui daret maius pretium, quem aliquae res valeret, non tamen deputaret in pretium, non diceretur emere. Sic in proposito minima passio Christi quantum ad sufficientiam suffecisset in redemptionem humani generis, cum sit infinitae dignitatis. Et dicitur , quod poena taxatur secundum dignitatem eius, in quem fit. Hinc dicit Bernardus: Minima gutta sanguinis [os 085. c. 06.] suffecisset ad redemptionem humani generis, potuisset autem una gutta sanguinis effundi sine morte, et sic absque morte satisfacere. Sed quantum ad deputatorum pretii Deus Pater et Christus alias passiones eius non deputavit absque morte in redemptionem propter tria, scilicet pretium, exemplum et sacrum. Primo Deus Pater et Christus alias passiones suas non deputavit in pretium redemptionis praeter mortem propter pretium ut pretium humani generis non solum esset infinitae virtutis, sed esset eiusdem generis, quo homo tenebatur, ut de morte per mortem redimeret, quod tangitur Heb. II., ut per mortem destrueret eum, qui habebat mortis imperium. (Hbr 2,14) Secundo propter exemplum, ut homines iam non timerent mori. Tertio propter sacrum/sacramentum?, ut nos moriamur peccato.

Secundo lignum sanctae crucis praefiguratur in ara Abrae propter verae hostiae immolationem. Ad cuius evidentiam notandum, quod triplex fuit causa passionis Christi, scilicet benivolentia, oboedientia et culpa. Prima causa mortis Christi fuit benivolentia Dei ad humanum genus, secundum quod dicitur Ioh. III.: Sic Deus dilexit mundum, ut unigenitum suum daret. (Ioh 3,16) Et Ro. VIII.: Proprio filio suo non pepercit Deus, sed pro nobis omnibus tradidit illum. (Rm 8,32) Et hoc est in figura Gen. XXII.: dixit Dominus ad Abraham: Tolle filium tuum, quem diligis, Isaac, et offeres eum in holocaustum super unum montium, quem monstravero tibi. (Gn 22,1-2) : Abraham personam gerit Dei Patris, Isaac Christi et sicut Abraham, sic Deus Pater unicum filium obtulit in victimam pro omnibus nobis, ita ut dicat Deus Pater: “Accipe Christum meum et redime teipsum.” Et Christus cuilibet: “Accipe me et redime te.” Unde Anselmus: Quid misericordius dici potest peccatori aeternis suppliciis deputato, quam accipe filium meum et da pro te, et filius dicit: Praesto sum, accipe me et redime te. Bernardus: O quantae est misericordiae regem gloriae pro vili vermiculo crucifigi. Et sicut Isaac ligna holocausta portavit super humeros suos, ita Christus humeris suis portavit crucem. Ioh. XIX.: Et baiulans sibi crucem. (Ioh 19,17) Secunda causa passionis [os 085. c. 07.] Christi in cruce fuit oboedientia, sic enim dicitur Phil. II.: Christus factus oboediens usque ad mortem. (Phil 2,8) Unde dicitur: Pergebantque pariter et per triduum venerunt ad locum, quem praeceperat Dominus (Cf Gn 22,3-4), id est ad locum Calvariae tertio die. Allegorice non iussus est Abraham subito filium occidere, sed triduo ad immolandum ducere, ut in longitudine temporis temptatio augeretur, ut per triduum pater filium intueretur, cibum cum eo sumeret, in gremio reclinaret, exinde patris viscera cruciarentur. Vel prima dies ante legem, secunda sub lege, tertia sub gratia.

Cumque concidisset Abraham ligna aedificavit altare, id est crucem, deinde Isaac ligatis pedibus et manibus super ligna est positus, sic Christus in ligno est appensus. Et ecce angelus Domini dixit: Ne extendas manum in puerum. (Gn 22,12) Et vidit Abraham arietem haerentem cornibus, quem immolavit pro filio. Sic Christi divinitas pati non potuit, sed humanitas. Tertia causa Christi passionis fuit culpa, quia si homo non peccasset, Christus crucifixus non fuisset. Hinc Esa LIII.: Vulneratus est propter iniquitates nostras, attritus est propter scelera nostra, cuius livore sanati sumus. (Is 53,5) Unde peracto sacrificio dixit Deus Abrahae: In semine tuo benedicentur omnes gentes (Gn 22,18), quia iam impletum est in Christi passione. Ps.: Convertentur ad Dominum universi fines terrae. (Ps 21,28)

Tertio lignum sanctae crucis praefiguratur in virga Moysi, propter miraculorum operationem. Sex enim miracula fecit cum virga Moyses. Primo [Moyses] aquam in sanguinem convertit, secundo mare divisit, virgam in colubrum mutavit, pharaonem prostravit, aquam de petra eduxit, aquam amaram in dulcem convertit. Exo. VII.: Dixit Dominus ad Moysen: Tolle virgam tuam super aquas Aegypti, et elevans, percussit aquam fluminis, quae versa est in sanguinem. (Cf Ex 7,19-20) Et propter poenam, quia Aegyptii parvulos Iudaeorum in flumine necaverant. Vel sic Deus Pater virga in sancta cruce percussit flumen divinae sapientiae Christum, et versum est in sanguinem, quia totus Christus fuit sanguinolentus. Ioh. XIX.: Unus militum lancea latus aperuit, et [os 085. c. 08.] exivit sanguis et aqua. (Ioh 19,34) Secundo in colubrum mutavit, coram pharaone proiecit virgam et versa est in colubrum. Exo. VII.: Et magi pharaonis similiter proiecerunt virgas et versae sunt in dracones, sed virga Aaron devoravit eos (Ex 7,12), quod secundum Lyram potuit fieri tripliciter. Uno modo secundum apparentiam, quia daemones virtute, quorum fiebat mutatio virgarum magorum pharaonis non possunt immutare naturam rerum, ut dicit Augustinus, sed solus Deus, tamen ipsa natura subiacet quantum ad motum localem, ideo daemones poterunt virgam a magis proiectam imperceptibiliter sensui humano tollere et loco earum serpentes aliunde asportatos ponere. Alio modo hoc potuit fieri sic, quod daemones commoverunt humores interiorum sensuum ad exteriora, et sic peritur ad organa sensuum aliquas formas reducere ac si venirent ab extra, et sic videntur eis aliqua esse, extra quae tamen non sunt. Tertio modo hoc potuit fieri, quod daemones per motum localem possunt applicare activa naturalia passivis, et sic sequuntur effectus naturales. Nam ex virgis possent generari serpentes naturaliter per multas transmutationes, daemones tamen hoc subito possunt facere, et ideo sicut virga ipsa devoravit virgas magorum, ita virtus sanctae crucis omnium magorum superavit maleficia, patet hoc de sanctis apostolis Petro, Paulo, Simone mago, de sancto Iacobo Hermogene, Simone et Iuda etc.

Tertio virga Moysi mare dividit. Exo. XIV.: Dixit Dominus ad Moysen: Tu eleva virgam tuam, et extende manum tuam super mare, et divide illud, ut gradiantur filii Israel per medium maris per siccum. (Ex 14,15-16) Sic sancta crux elevata cum ipso Christo iter caeli aperuit. Ioh. XIX.: Unus militum lancea latus eius aperuit. (Ioh 19,34) Ubi Augustinus: Vigilanti verbo evangelista usus est, ut non diceret, latus eius percussit aut vulneravit, sed aperuit, ut illic quodammodo vitae ostium panderetur. Unde sacramenta ecclesiae manaverunt sine quibus ad vitam, quae vera vita est non intratur. Et dicit Augustinus, quod XII fuerunt divisiones aquarum secundum numerum tribuum, ut [os 085. c. 09.] singuli tribum vias suas meandi haberent, secundum illud Ps.: Qui divisit mare Rubrum in divisiones. (Ps 135,13) Et tribus Iuda primo ingressa est, ideo ipsa promeruit regnum. Iudaei vero dicunt, quod fuit tamen una divisio, quod plus placet Nicolao de Lyra. Quarto virga Moyses pharaonem prostravit, quia dicitur Exo. XIV. ad Moysen: Extende manum tuam super mare, ut revertatur mare ad Aegyptios reverse, quam sunt aquae et cooperuerunt currus et equites etc. (Cf Ex 14,26-28), sic per crucem. : quia omnia peccata per crucem in baptismo dimissa sunt, et potentia diaboli submersa. Quinto virga Moysi aquam de petra eduxit, ut dicitur Num. XX.: Percussit virga bis silicem et egressae sunt aquae largissimae. (Nm 20,11) Augustini: Petra erat Christus secundum quod dicit Apostolus I. Cor. X. (I Cor 10,4), scilicet dum petra virga percutitur, crux Christi figuratur. Ligno enim accedente ad petram, id est Christum, gratia manavit, qua sitis interior mitigatur. Sexto [editio: Secundo] Moyses virga aquam amaram in dulcem convertit, ut patet Exo. XV., ubi dicitur, quod filii Israel non poterant bibere de Mara [editio: Marath] aquas eo quod essent amarae, et murmuravit ex hoc populus ad Moysen, dicens: Quid bibemus? At ille clamavit ad Dominum, qui ostendit ei lignum, quod cum misisset in aquas, in dulcedinem versae sunt. (Ex 15,23-25) Lignum, quod Dominus ostendit est lignum crucis, quod cum mittit in aquas tribulationis dulcoratur aqua, quia cogitando, quod ille, qui sine peccato venerat, sine flagello, et cruce hinc non exivit, quanto minus nos, qui cum peccato intravimus, ergo si ille pro nobis talia passus est, qualia nos debemus pro ipso et pro nobis pati.

Quarto sancta crux praefigurata est in serpente aeneo propter temptatorum liberationem, de quo dicitur Ioh. III.: Sicut exaltavit Moyses serpentem in deserto, ita exaltari oportet Filium hominis, ut omnis, qui credit in ipsum, non pereat, sed habeat vitam aeternam. (Ioh 3,14-16) Praefigurat autem hic serpens Christum in ligno pendentem triplici ratione, scilicet propter aeris proprietatem, propter [os 085. c. 10.] serpentis similitudinem, propter inspicientis utilitatem. Primo serpens ille in palo elevatus figurat Christum in cruce elevatum propter eris proprietatem, ut enim dicitur Numeri XXI., quia populus murmuravit de manna dicens: Anima nostra nauseat super cibo isto levissimo. Dominus indignatus misit serpentes ignitos, a quibus percussi moriebantur. Et Moyses clamavit ad Dominum. Cui Dominus: Fac serpentem aeneum, et pone in signum, et qui intuebitur, non peribit, quia ita factum est. (Cf Nm 16,5-8) Unde sicut aes est sonabile convocans populum sicut campana, ita Christus clamavit in mundum veniens vagiendo, in mundo progrediens praedicando, de mundo exiens flendo. Hinc Heb. V.: Cum clamore et lachrymis oravit, et exauditus est pro sua reverentia. (Hbr 5,7)

Secundo serpens in palo significat Christum crucifixum propter serpentis similitudinem, quia sicut ille serpens venenum non habuit, sed figura fuit serpentis venenosi, sic Christus non habuit peccatum venenum animae. Iac. II.: Peccatum cum consummatum fuerit, generat mortem (Iac 1,15), sed similis fuit nobis peccatoribus. Ro. VIII.: Misit Deus Filium suum in similitudinem carnis peccati. (Rm 8,3)

Tertio significat crucifixum serpens propter utilitatem inspicientis, quia sicut tunc inspicientes exaltatum serpentem liberabantur a veneno et morte, sic modo intuentes Christum in cruce ei conformando, se iustificabuntur. Hinc Augustinus : Qui intuebantur, serpentem liberabantur, sic et modo quemcumque momorderit astutia Satanae, intueatur Christum in ligno pendentem, ibi enim mors occisa est, Dominus semper vivit. Iste vero serpens a filiis Israel honorifice fuerat repositus in Ierusalem [editio: Hierusalem], tandem propter superstitionem rex Ezechias comminuit, ut patet IV. Re. XVIII. (Cf IV Rg 18,4) O, aut crux Christi sit efficax remedium, dicit Bernardus . Cum pungit caro, cum pulsat turpis cogitatio, recordabor vulnerum Christi in cruce et resisto, [os 085. c. 11.] non invenio tam efficax remedium in omnibus temptationibus, sicut crucis meditatio Christi et vulnerum eius. Idem: Deficiente mihi iustitia et sanctitate, deficientibus meritus succurret mihi Christi passio. Unde beatus Augustinus: Si beneficium passionis abesset, nemo ad Deum spem habere posset, sed modo per crucem et passionem eius animamur. Chrysostomus: Tribularer nimium et desperarem, si non passione Christi animarer. Et sic patet exaltatio Christi crucis in multiplici praefiguratione.

Secundo Christus rex exaltavit suum signum crucis in veraci adoratione, quia adoratur adoratione latriae, iuxta illud Ps.: Adorabimus in loco, ubi steterunt pedes eius. (Ps 131,7) Et Esa. LX.: Locum pedum meorum glorificabo. (Is 60,13) Ad cuius intellectum est sciendum secundum quod dicit Magister , quod triplex est adoratio, scilicet dulia, hyperdulia [editio: iperdulia] et latria. Dulia est veneratio seu reverentia debita rationali creaturae superiorem ordinem tenenti, sicut sanctis Dominis etc. Hyperdulia autem est honor dignior dulia, qui debetur excellentissimae creaturae propter divinam participationem, ut carni Christi assumptae a verbo divino vel Beatae Virgini Matri Dei. Latria vero est honor soli Deo debitus. Unde circa venerationem imaginum dicitur, quod Christi imago et crux et aliorum sanctorum imagines dupliciter possunt considerari. Uno modo, ut sunt quaedam res, puta aurum vel argentum lapis aut lignum, et sic nulla reverentia est eis exhibenda, quia sic idolatriam committeret, quis ea venerando. Secundo modo possunt considerari, ut repraesentant Iesum Christum, aut Virginem Mariam seu sanctos, et sic venerantur eadem veneratione, qua imaginatum veneratur. Et sic crux Christi vel imago veneratur adoratione latriae. Corpus vero Christi consideratum, ut est creatura tamen, et Beata Virgo venerantur adoratione hyperduliae, alii sancti adoratione duliae. Et haec est opinio Thomae et in . Sed contra ipsum dicit magister Robertus Holchot [editio: Holgot] [os 085. c. 12.] sic: Quia latria est honor soli Deo debitus, sed nulla imago est Deus, ergo nulli imagini debetur talis honor. Immo contradictionem includit, quod latria sit honor soli Deo debitus, et quod debeatur imagini vel cruci Christi, quia qui honorat aliquid honore latriae, confitetur illud esse Deum, ergo di quis licite posset adorare imaginem adorationem latriae, possit licite confiteri aliud a Deo esse Deum. Ideo aliter potest dici, quod nulla adoratione licet imaginem adorare, quia vera adoratio est in spiritu et veritate, Ioh. IV. (Cf Ioh 4,24) Et Augustinus : Fide, spe et charitate colitur Deus, quae nullo modo debemus in creaturam dirigere, quia tamen propter imaginem Christi excitamur ad adorandum Christum et coram imagine adorationem facimus, ideo dicitur large loquendo, quod imaginem adoramus. Unde dicit idem doctor [Augustinus]: Videtur mihi dicendum, quod nec adoro imaginem Christi, quia lignum, ű nec quia imago, sed adoro Christum coram imagine Christi, quia est ipsius imago et excitat me ad adorandum. O igitur anima Christiana per Christi crucem ab aeterna morte redempta ubicumque videris Christi crucem adora devotius ipsum, qui pro te talem mortem dignatus est subire, et dic exaltabis sanctam Christi crucem.

Tertio Christus rex exaltavit suum signum in sagaci conquisitione, ablatum enim fuerat hoc salutis signum a Christianis propter eorum peccatum multiplex per Cosdroe regem, sed Dominus recuperavit per Heraclium imperatorem, ut patet in .

Secundum mysterium sanctae crucis declaremus crucis salubrem fructificationem, quia dicitur in themate. Et congregabo profugos Israel etc. (Is 11,12) Voluit enim Christus suam crucem exaltari propter quinque utilitates, scilicet

Primo propter manifestationem Secundo propter suam dilectionem Tertio propter nostram reconciliationem Quarto propter caelestis regni apertionem Quinto propter nostram vivificationem

Primo itaque lignum crucis est exaltatum [os 085. c. 13.] propter Dei manifestationem. Natura enim divina est multum subtilis, ita quod licet sit in omnibus, tamen non ab omnibus praecipitur, ideo dicit Esa. XLV.: Vere tu es Deus absconditus, salvator Israel. (Is 45,15) Et Iob XXIII.: Si ad orientem iero, non apparet, si ad occidentem, non intelligam eum. Si ad sinistram, quid agam? Non apprehendam eum, si ad dextra non videbo sum. (Iob 23,8-9) Sed iam Christus Deus noster sicut res perdita in palo suspensa omnibus visibilis manifestatus est, et cognitus. Ioh. VIII.: Cum exaltaveritis Filium hominis in cruce, tunc cognoscetis, quia ego sum (Ioh 8,28), scilicet qui pro salute vestra missus sum. O igitur anima mea dilecta in Christi cruce redempta, si amisisti Christum, in cruce invenies. Quia dicit Bernardus: Cognovimus te in cruce bone Iesu, quia tu es fugientium revocator, revertentium redemptor, servientium tibi remunerator, orphanorum protector. Sic quoque anima mea in cruce cognosces humilitatem, oboedientiam et patientiam.

Secundo lignum crucis est exaltatum propter Dei dilectionem, quae erat magna in se, non tamen sic apparebat nobis foris secundum quod dicebat Esa. LXIII.: Ubi est zelus tuus, ubi est fortitudo tua, et multitudo miserationum tuarum? (Is 63,15) Et Ps.: Ubi sunt misericordiae tuae antiquae, Domine? (Ps 88,50) Modo vero iam manifestavit suam dilectionem ad nos, quam ante saecula habuit. I. Ioh. III.: In hoc cognovimus charitatem, quoniam ille animam suam posuit pro nobis. (I Io 3,16) Ideo dicit Augustinus: Nescivi, quomodo me Deus diligeret, nisi pro me mori eligeret. Ibi enim rupti sunt omnes fontes amoris, fons oculorum ad flendum, fons oris ad clamandum, fons manuum, pedum et lateris ad lavandum, et sic factum est diluvium misericordiae, ad quam refugiamus omnes.

Tertio crucis lignum est exaltatum propter nostram reconciliationem, quia ibi avertit Deus Pater iram suam a nobis. Col. I.: Pacificans per sanguinem crucis eius etc. (Col 1,20)

Quarto signum sanctae crucis est exaltatum propter regni caelestis apertionem. Nam cum ea Christus tamquam cum clave aperuit omnibus caelum. [os 085. c. 14.] Ideo dicitur Esa. XXIV.: Dabo clavem domus David super humerum eius. (Is 22,22) Et Damascenus: Crux Christi est clavis Paradisi. Ideo dicit Magister , quod nec circumcisio, nec baptismus aperuit ianuam caelestis regni, nisi hostia salutaris, id est crucis, de quo Heb. X.: Habemus fiduciam in introitu sanctorum in sanguine Christi. (Hbr 10,19)

Quinto lignum crucis est exaltatum propter nostram vivificationem. Nam per vetitum lignum eramus mortificati, sed in hoc ligno vivificati. Bernardus: In arbore crucis dominicae pendet omnis salus vitae nostrae. Et beatus Ambrosius: Sicut pomum in arbore, sic Christus in cruce, qui est benedictus fructus ventris Mariae. Ad quam palmam ascende secure anima mea, et apprehende fructus eius, quia non sunt prohibiti.

Tertio circa exaltationem sanctae crucis declaremus tertium mysterium populi fidelis notabilem multiplicationem pro eo, quod dicitur et dispersos Iuda colliget a quattuor plagis terrae. (Is 11,12) In cruce enim pro omnibus mortuum est, ut omnes ad fidei unitatem congreget. Iuxta illud Ioh. XII.: Et ego, si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad meipsum. (Ioh 12,32) Sed numquid lapides bestias aut alia irrationabilia Christus ad se per crucem traxit, certe solum rationales creatas omnes quantum ad sufficientiam suae passionis, non quantum ad efficaciam, ideo haec auctoritas multipliciter exponitur. Primo sic secundum Augustinum: Omnia traham, scilicet trahibilia, et secundum Ganfridum: omnia traham, scilicet caelestia similiter et terrena. Caelestia, id est Deum Patrem traxit ad miserandum peccatoribus. Terrestria, id est peccatores ad poenitentiam. Unde sicut grave naturaliter per se non potest sursum ferri, nisi trahatur ab alio, ita cor humanum tendens ad inferiora non potest elevari sursum, nisi tractum. Iuxta illud Ioh. VI.: Nemo potest venire ad me, nisi Pater, qui misit me, traxerit eum. (Ioh 6,44) Sed diceres, quare hunc trahat et non illum? Respondet Thomas : De hoc in generali ratio potest assignari, sed non in speciali. Primo in generali, haec est ratio, quare istum trahit et non illum, ut in istis appareat immensitas divinae misericordiae, et in illis ordo divinae [os 085. c. 15.] iustitiae. Sed in speciali, quare illum trahat et illum non, ratio non potest assignari. Ideo dicit Augustinus: Si non traheris, roga, ut traharis. Hoc etiam patet per exemplum in lapidibus domus, quare artifex aliquos ponat in inferioribus, aliquos in superioribus. Ratio in generali est dispositio domus, sed in speciali quare istum hoc posuit et illum ibi, hoc dependet a voluntate artificis, de quo noli quaerere, si non vis errare. Sed attende ad elevatum signum crucis, et conformate crucifixo, ut hoc merearis gratiam et in futuro gloriam. Amen. [os 085. c. 16.]