Verba sunt aeterni regis pro nobis tamen spinis coronati ad nostra doctrinam dicta, in quibus dicit, quod prudentes virgines habitis lampadibus cum oleo intromissae ad aeternas sponsi, nuptias sunt. Illae vero, quae fatue et imperate extiterant, exclusae sunt. Haec autem sancta Margareta, quia decenti praeparatione adventum sponsi praestolabatur, ideo et ipsa intromitti digne meruit ad agni nuptias in caelestibus. Et hoc per quinque virtutes, scilicet

Primo per humilitatem Secundo per sobrietatem Tertio per laboriositatem Quarto per castitatem Quinto per caritatem.

Primo inquam beata Margareta se sponso Christo praeparavit per humilitatem, quia licet fuerit filia [os 057. c. 01.] ditissimi pontificis idolorum, tamen propter veram Christi fidem intantum se humiliavit, quod oves suae nutricis pasceret. Ideo dicit Bernardus : Pulchra est permixtio virginitas et humilitas, quia humilitas commendat virginitatem et ornat. Nam et Virgo Virginum tacita virginitate de sola humilitate sua gloriatur. Lucae I.: Respexit (ait) humilitatem ancillae suae (Lc 1,48), de qua Bernardus dicit: Laudanda est virginitas, laudabilior humilitas, virginitas consulitur, humilitas praecipitur.

Secundo beata Margareta se praeparavit sponso Christo per sobrietatem. Nam sic amplexata fuerat fidem Christi, ut pro ea delitias et deliciata cibaria gentilium abhorreret et cum paupercula nutrice potius manere eligeret, quia virginitas est sobrietatis filia et nutritur ab ea, sicut luxuria ab ingluvie ventris. Ideo dicitur Hiere V.: Saturavi eos et moechati sunt. (Ier 5,7) Hinc Apostolus ad Titum II.: Sobrie et pie et iuste vivamus in hoc saeculo. (Tit 2,12)

Tertio beata Margareta se Christo praeparavit per laboriositatem. Dicitur enim de ea [beata Margareta de Antiochia], quod pascebat oves suae nutricis, non otiabatur. Unde Augustinus de sacris virginibus ait: Dominica virgo in domo Dei posita lanifico operi insistere decet. Cuius ratione dat beatus Hieronymus dicens: Otium parit fastidium, exercitium famem, fames autem miro modo dulcia reddit, quae fastidium facit insipida. Idem [Hieronymus] : Semper aliquid operis facito, ut te diabolus occupatum inveniat, non enim facile capitur a diabolo, qui bono vacat exercitio. Et beatus Bernardus : Otiositas est mater nugarum, noverca omnium virtutum. Ipsa enim est, quae virum fortem fortissime praecipitat in reatum, factus est suffocare virtutem, nutrire superbiam et viam construere ad Gehennam.

Quinto [sic!] beata Margareta praeparavit se Christo per castitatem, quia purissima virginitatem nec blanditiis nec terroribus perdidit, sed retinuit etiam durissima morte. Et hoc est acceptum Deo, iuxta illud Ecci XXVI.: Gratia super gratiam mulier sancta et pudica (Sir 26,19), ergo iste thesaurus sollicite est custodiendus. Hinc Hugo: Si virgo es, custodi diligenter, quod habes. Et beatus [os 057. c. 02.] Ambrosius: Virgo, quae Christum quaerit non decet esse vulgaris, id est communis, non in foro, non in platea, non in voce garrula, non gressu lubrica.

Quinto beata Margareta se Christo sponso praeparavit per caritatem, sine qua aliae virtutes Deo non placent. Bernardus in : Subtrahe oleum, lampas non lucet. Tolle caritatem, castitas Deo non placet.

Igitur haec fuit una de prudentibus virginibus plena caritate Dei, de quibus dicitur: Prudentes vero etc. In quibus quidem verbis ipsa beata Margareta a duobus specialiter commendatur, scilicet:

Primo a virtuali prudentia, ibi: Prudentes vero virgines Secundo a salutari virtutum excellentia, ibi: Acceperunt oleum in vasis etc.

Primo siquidem ipsa beata Margareta ex praemissis thematis verbis commendatur a virtuali prudentia, cum dicitur: Prudentes vero virgines. Nam dicitur in evangelio, quod solae virgines prudentes sunt receptae ad nuptias sponsi. (Cf Lc 20,34) Cuius rationem dicit Seneca sic: Si prudens est animus tuus, tribus temporibus dispensetur: praesentia ordina, futura provide, praeterita recordare. Nam qui nihil de praeteritis cogitat, vitam perdit. Qui nihil de futuro praemeditatur, omnia incautus incedit. Unde de prudentia quattuor consideremus, scilicet:

Primo eius distinctionem seu varietatem Secundo ipsius fructificationem seu necessitatem Tertio eius conservationem seu stabilitatem Quarto ipsius destructionem sive contrarietatem.

Primo dixi, quod de prudentia consideremus ipsius distinctionem seu varietatem, nam secundum sanctum Thomam : Quaedam prudentia est falsa, quaedam imperfecta, quaedam naturalis industria, quaedam aperta malitia, quaedam vera prudentia.

Primo quaedam prudentia est falsa, et est in peccatoribus, qui propter obtinendum finem malum sciunt ordinare media ad illum finem. Unde consuevimus dicere, quod ille latro vel fur est prudens, quia scit vias subtiles ad praedandum vel furandum. De quibus Hiere. IV.: Sapientes sunt, ut faciant mala. (Ier 4,22) Bene autem facere nesciunt. Ubi dicit: Ubi [os 057. c. 03.] assidue est transgressio, non sapientia vocatur, sed versutia et calliditas.

Secundo quaedam prudentia est imperfecta in peccatoribus illis, qui convenientem viam sciunt adinvenire ad assequendum aliquem in finem particularem. Puta divitias, honores vel talia, de quibus dicitur Lucae XVI.: Filii huius saeculi, id est saeculares mundani et peccatores prudentiores, id est fraudulentiores sunt filiis lucis, id est iustis et bonis in generatione sua. (Lc 16,8) Ad ostendendum, quod peccatores non sunt iustis, prudentiores simpliciter, sed in generatione sua, id est in negotiis saeculi, et tales sunt similes quibusdam animalibus imperfecte videntibus in die, sed clarius in nocte, sicut bubo, vespertilio, nycticorax et similia. Quia iusti aspiciunt ad claritatem spiritualem sive futuram, non curantes tenebras praesentis vitae. Peccatores vero econtrario respiciunt praesentia, ideo dicuntur filii huius saeculi.

Tertio quaedam prudentia est naturalis industria, et sic etiam bruta dicuntur habere talem prudentiam. Nam agnus noviter natus cognoscit balatu matrem et fugit lupum, licet antea numquam viderit. Hinc est, quod homines frequenter monentur addiscere prudentiam animalium. Sicut Iob XII.: Interroga iumenta et docebunt te. (Iob 12,7) Et Prov. VI.: Vade ad formicam, o piger et considera vias eius, et dispice sapientiam! (Prv 6,6) Quae cum non habeat ducem, qui ostendat, nec praeceptorem, qui iubeat, nec principem, qui compellat, parat in aestate cibus sibi, et iusta prudentia naturalis potest esse in bonis et malis, quae nec laudanda nec vituperanda est.

Quarto quaedam prudentia est vera, et est illa, qua homo scit sibi sufficienter providere de his, quae ad salutem pertinent. Et hanc peccatores habere non possunt, nam talem prudentiam dicitur in evangelio habuisse beata Margareta, quia habuit lampadem non vacuam, sicut fatuae, sed cum oleo. Unde cum [beata Margareta de Antiochia] interrogata fuisset a praefecto Olybrio [editio: Holibrio], quae et cuius conditionis esset, respondit: “Ego sum de nobili genere nata nomine Margareta, conditione Christiana.” Cui praeses: “Duo tibi bene conveniunt, scilicet quod sis libera et non ancilla, et quod propter pulchritudinem [os 057. c. 04.] tuam dicaris Margareta. Sed tertium minime convenit, quod tu tam pulchra unum hominem crucifixum et occisum adores.” Ad haec beata Margareta: “Unde hoc scis, quod Christus sit crucifixus?” Respondit praeses: “Ex libris Christianorum.” Cui illa: “Miror prudentiam tuam, quod in eodem libro legas de Christo ignominiam crucis gloriam resurrectionis, unum credas et non aliud.” Ecce quam prudenter virgo Dei confudit infidelem per rationem, quia in lampade oleum habebat.

Secundo circa prudentiam consideremus ipsius fructificationem sive necessitatem. Dicit enim sanctus Thomas , quod prudentia est necessaria regula, directiva et excessiva. Primo itaque prudentia est necessaria ad bene vivendum, cuius ratio est, quia ad bene vivendum inter alia duo sunt necessaria. Primum est intentio finis debiti, secundum electio medii congrui. Haec autem duo prudentia vel ratio habet facere, scilicet dirigere intentionem vel voluntatem respectu finis, et consiliari et iudicare et eligere medium conveniens fini. Ideo dicitur Sap. VIII.: Sobrietatem et prudentiam docet et iustitam et virtutem, quibus nihil utilius est in vita hominibus. (Sap 8,7) Secundo iustitia est regula directiva virtutum moralium. Cuius ratio est, quia ipsa ponit ordinem rationis in aliis virtutibus moralibus. Unde Gregorius sic dicit: Ceterae virtutes nisi ea, quae appetunt, ut prudenter agant virtutes nequaquam esse possunt. Nam ieiunare, orare, elemosynam dare propter vanam gloriam vel alium malum finem non sunt Deo accepta, licet de se essent de genere bonorum. Tertio quoque prudentia est excessiva. Nam ipsa excellit artem in hoc, quod prudentia est necessaria ad bene vivendum, non autem ars. Cuius ratio est, quia ars non rectificat appetitum, sed intellectum. Et propter hoc peccator artifex potest facere bonum artificium, sicut faber cultellum pulchrum et acutum, sutor calceos bonos etc. Prudentia vero rectificat appetitum, ex rectitudine autem appetitus sequitur bonitas in agente, in opere et in actione. Nam intellectus praecedit [os 057. c. 05.] voluntatem, ideo malum intelligere possumus sine peccato, velle autem no possumus.

Tertio denique circa prudentiam consideremus eius conservationem sive stabilitatem. Quinque enim sunt conservativa prudentiae, scilicet:

Primum est memoria praeteritorum Secundum est intelligentia praesentium Tertium est providentia futurorum Quartum est circumspectio mediorum Quintum est cautela malorum.

Primum namque prudentiae conservativum est praeteritorum memoria. Cuius ratio est, quia prudentia est recta ratio rerum agibilium, ut dicit Philosophus : Recta autem ratio et electio agibilium generatur in nobis tempore et experimento. Sed experimentum est ex pluribus memoratis. Fatui igitur sunt omnes illi, qui memorantur male egisse et nolunt de illis reprehendi nec emendari, cum tamen intelligant, quod omnes, qui talia egerunt, aeternaliter perierunt. Clamat Christus Luc. XVI., quod dives epulo delitiosus et crudelis est sepultus in inferno, nec curant fatui. (Cf Lc 16,22) Clamat Christus, quod in inferno est aeterna poena, nec advertunt. Ideo dicitur Prover. XVIII.: Non recipit stultus verba prudentiae. (Prv 18,2) Cuius ratio ponitur Ecces. XII.: Verba sapientium sunt quasi stimuli (Ecl 12,11), per quos corripitur vesania. Et qui talia verba non recipit, est signum fatuitatis, iuxta illud Proverb. XV.: Stultus deridet doctrinam Patris sui. (Cf Prv 15,5) Et Ecci. XXI.: Cor fatui quasi vas confractum et omnem sapientiam non tenebit. (Sir 21,17) Nam sicut cribrum tenet furfuro, sed non farinam, sic tales stulti retinent inutilia, sed non proficua.

Unde tales fatui recogitando ruinam praeteritorum nolunt emendari, quin potius sequuntur eos in peccatis. Et tales salvo honore sunt stultiores asinis. Nam cum asinus alium cadentem viderit, ipse circumit locum illum, fatui per eandem viam sequuntur dicentes: “Iste fecit hoc similiter et ille, cur igitur non ego?” Contra quos Hieronymus dicit: Multitudo sociorum non sinit impunitum crimen. Et beatus Gregorius: Non minus ardet, qui cum multis ardet. Videmus enim, quod de quanto ligna multiplicatur ad ignem, de tanto ignis augetur, in inferno autem non sunt [os 057. c. 06.] ligna alia ardentia, nisi peccata hominum. Ideo dicit Hugo: Multae scientiae hominum, sed nulla melior, quam quae homo seipsum cognoscit.

Secundum prudentiae conservativum est intelligentia praesentium. Magna profecto est intelligentia scire, quod homo Christianus quicquid nunc facit pro illis, postea recipiet retributionem, secundum quod dicit Athanasius in : Qui bona egerunt, ibunt in vitam aeternam, qui vero mala, in ignem aeternum et econtrario. Magna omnino et nimis magna est fatuitas habere solummodo veram fidem et non bona opera. Unde Prover. XIV.: Qui cogitat mala facere, stultus vocabitur. (Prv 24,8) Et si ille, qui cogitat mala magis ille, qui operatur. Tales secundum Augustinum sunt, qui lampades habent et non oleum, id est fidem, et non opera. Hinc Gregorius: Sicut lampas sine oleo foetet, non lucet, sic fides sine operibus bonis. Nam fides sine operibus est fides daemonum, de qua Iac. II.: Daemones credunt et contremiscunt. (Iac 2,19) Et subdit ibidem: Sicut corpus sine spiritu mortuum est, sic fides sine operibus. (Iac 2,26) Et tales vivunt in tali statu, in quo mori non audent.

O fatuitas magna, ecce numquam unica hora secui sunt! Eccs. IX.: Nescit homo finem suum (Ecl 9,12), scilicet sicut pisces capiuntur hamo, sic homines tempore malo. Et Iob XXXII.: Nescio, quamdiu subsistam, et tollat me factor meus. (Iob 32,22) Neque homo scit locum, utrum in mensa vel in lecto vel in domo vel in foro. Unde Bernardus: O, moriemur, certum est, incertum autem, ubi vel quomodo. Mors ubique te expectat, sed si tu prudens es, ubique expecta eam. O quam multi sunt, aeterne Deus, qui praesentia sic diligunt, quasi aeterna immo amplius, et tales fatui et miseri sunt. De quibus Ecces. VIII.: Sunt impii, qui ita securi sunt ac si vitam iustorum habeant. (Ecl 8,14) Sed hoc vanissimum iudico, quia dicit Salvator Math. XXV.: Vigilate, quia nescitis diem neque horam. (Mt 25,13)

Tertium prudentiae conservativum est providentia futurorum. Dicit enim sanctus Thomas , quod ad hoc, qod aliquis futura contingentia recto ordine deducat ad finem [os 057. c. 07.], tria enim sunt necessaria, scilicet rectitudo, consilii iudicii et praecepti. Sine quibus recta ordinatio in finem esse non potest. Et ideo fatui omnes sunt, qui solummodo secundum impetum agunt sine consilio et iudicio. Et tales quandoque ad tantam insaniam deveniunt, ut velint quaerere, quod invenire non possunt, scilicet longam vitam in hoc mundo, et non quaerunt, quod faciliter possent invenire, scilicet virtuose vivere, quod est sapientis. Eccs. VI.: Quid habet amplius sapiens stulto, nisi ut pergat illuc, ubi est vita (Ecl 6,8), scilicet permanens. Stultus vero solum videt, ut in hac vita fluida vivat. Seneca: Stultus est, qui quaerit, ut diu vivat, sed non ut bene vivat, curat. Talis fatus fuit ille dives, de quo Christus Lu. XII. dixit: Anima mea, habes multa bona reposita in annos plurimos, requiesce, comede et bibe, epulare. (Lc 12,19) Cui dixit Deus, Lyra: Dicere Dei est facere. Stulte hac nocte animam tuam repetent a te, quae vero congregasti, cuius erunt. Et breviter concludit omnibus hominibus Apostolus Heb. XIII.: Non habemus hic manentem civitatem, sed futuram inquirimus. (Hbr 13,14) Igitur numquam vera hominis conservatur prudentia melius, quam praecogitatione futurorum, qualis erit caro in delitiis nutrita post mortem, et ubi manebit anima peccatis infecta.

Quartum prudentiae conservativum est circumspectio mediorum. Nam dicit sanctus Thomas , quod: Necessaria est circumspectio mediorum, per quam conatur pervenire ad finem optatum, sive sit bona vel mala circumspectio, id est undique spectio, ut undique circumspiciat et consideret, an quod est illud medium, sit conveniens vel repugnans. Consideret igitur primo opus, si sit bonum, secundo si faciat bona intentione, quia sic ordinavit aeternus Deus, ut ad vitam aeternam homines perveniant per bona opera recta intentione facta. Nam etiam virgines fatuae lampades habuerunt, sed non oleum, de quibus Augustinus: Qui non propterea gaudent, ut Deo placeant, non habent oleum secum. Nihil enim [os 057. c. 08.] habent, dum continenter vivunt, nisi illud, quod in laudibus hominum attingunt. De talibus dicit Gregorius: Qui rectam intentionem in opere non tenent, totum opus amittunt. Unde communiter dicitur: Quicquid agant homines, intentio diiudicat eos. Cui consonat Magister dicens: Actus simpliciter mali sunt, qui perversam intentionem habent. Hi dicent in iudicio: “Date nobis de oleo vestro”, id est perhibete nobis testimonium bonorum operum. Respondent prudentes: “Ite potius ad vendentes et emitte vobis”, id est ad homines adulatores, quorum laudem acceptastis, quiasi dicitur: quid profecit vobis laus hominum, certe solum fuit sonus verborum transeuntium. O quam stulti sunt filii Adam, qui in bonis et malis quaerunt laudari! O quam multi sunt tales! Ecces. I.: Stultorum infinitus est numerus. (Ecl 1,15)

Quintum prudentiae conservativum est cautela malorum, ne in aliquod peccatum ruat et illaqueetur. Sumus inter hostes et in medio laqueorum. Unde Ecci. IX.: In medio laqueorum ingredieris. (Sir 9,20) Propterea Apostolus de hac cautela dicit Eph. V.: Videte, quomodo caute ambuletis! (Eph 5,15)

Quarto de prudentia consideremus prudentiae destructionem sive contrarietatem, per quae videlicet vera prudentia ab hominis anima destruatur. Unde quattuor sunt peccata, per quae ipsa impugnatur et destruitur, scilicet

Primum est negligentia Secundum est inconstantia Tertium est praecipitatio Quartum est inconsideratio.

Primum peccatum dixi, per quod prudentia destruitur est negligentia. Cuius ratio est, quia sicut prudens observat tempus, ita negligens amittit illud. Hinc Ecci. XX.: Lascivus et imprudens non observant tempus. (Cf Sir 20,7) Verumtamen non omnis negligentia destruit prudentiam, sed tantum illa, quae negligit illa, quae sunt de necessitate salutis. Et de tali dicitur Prover. XIX.: Qui negligit viam suam, mortificabitur. (Prv 19,16) Et Hiere. [os 057. c. 09.] XLVIII. dicitur: Maledictus homo, qui facit opus Domini fraudulenter. (Ier 48,10) Ubi dicit : Solus in Dei opere fraudem non facit, qui in studio bonae actionis vigilat, nec ad corporalis rei praemia, nec ad laudis verba, nec ad humani iudicii gratiam anhelat.

Secundum peccatum, per quod prudentia destruitur est inconstantia. Cuius ratio est, quia sicut praeferri maius bonum minori bono pertinet ad prudentiam, ita desistere a maiori bono propter minus bonum pertinet ad imprudentiam, et talis inconstantia aut oritur ex luxuria, quia dicit Gregorius : Inconstantia est filia luxuriae, aut ex invidia et ira. Iac. III.: Ubi zelus et contentio, ibi inconstantia et omne opus parvum. (Iac 3,16) Aut ex cordis duplicitate, ut dicitur Iac. I.: Vir duplex animo inconstans est in omnibus viis suis. Vir duplex animo est, qui aliud gestat in corde et aliud in ore. De tali dicitur Ecci. II. c.: Vae duplici corde! (Sir 2,14) Dicitur autem vae duplici corde potius, quam duplici opere, quia dolositas et duplicitas et omnis malignitas a corde procedit. Iuxta illud Math. XV.: De corde exeunt cogitationes malae etc. (Mt 15,18)

Tertium peccatum, quod destruit prudentiam est praecipitatio. Cuius ratio est, quia sicut prudens est, qui rationabiliter graditur, sic ille imprudens est, qui de alto ad ima se praecipitat non incedendo ordinate per gradus. Spiritualiter autem summum in homine est operatio rationis, infimum vero operatio corporis, gradus autem medii, per quos operatio rationis ordinare procedit ad operationem corporis sunt quinque, scilicet memoria praeteritorum, intelligentia praesentium, providentia futurorum, circumspectio mediorum et cautio malorum. Si quis autem his praetermissis feratur ad aliquid operandum, talis seipsum praecipitat. Quod vero aliquis non agit secundum regulam rationis, hoc provenit ex duobus. Primo ex impetu passionis per transitis quinque praedictis, et hoc praecipitatio facit. Secundo ex contemptu regulae dirigentis, et hoc provenit ex temeritate, quae non vult subdi regulae alienae.

Quartum peccatum, per quod prudentia destruitur [os 057. c. 10.] est inconsideratio. Cuius ratio est, quia sicut consiliari, iudicare, praecipere pertinet ad prudentiam, ia non recte consiliari et iudicare pertinet ad imprudentiam. Ideo dicitur Ecci. XXXII.: Sine consilio nihil agas, et post factum non poenitebis! (Sir 32, 24) Et Prover. IV.: Omni custodia custodi cor tuum, remove a te os pravum et labia detrahentia sint procul a te! Oculi tui recta videant et palpebrae tuae praecedant gressus tuos! (Prv 4,23 sqq) Unde Bernardus vulgo dicit: Qui custodit cor suum, bonum castrum custodit.

Haec omnia ad prudentiam pertinentia copiose fuerunt in beata Margareta. Ideo vere virgo prudens dicitur, et a Christo aeternas nuptias recepta. Quia ut dicit Sapiens: Deus neminem diligit, nisi qui cum sapientia graditur. Ideo charissimi, simus prudentes contra animae pericula, et in custodiendis virtutibus fortes, ut a Deo recipiamur!

Secundo beata Margareta commendatur ex praemissis thematis verbis a salutari virtutum excellentia, cum dicitur: Acceperunt oleum in vasis suis cum lampadibus. Sicut enim qui ambulat in nocte, accensa lampade secure vadit, sic qui virtuose vivit, in lumine incedit. Haec autem beata licet omnibus virtutibus plena fuit, tamen specialiter tribus illuxit, scilicet

Primo fide Secundo spe Tertio caritate.

Primo namque ipsa beata Margareta illuxit lampade fidei, quomodo inter tot tormenta fortiter defensavit, sicut patet in legenda. Rogemus igitur eam, ut prudenter intercedat pro nobis apud Iesum Christum etc! [os 057. c. 11.]